مترجم: رحیم حمداوی
بارها درباره تقلید نادرست روشنفکران مسلمان از مباحث روشنگری غرب سخن به میان آمده است و محمد عابد الجابری از جمله متفکرین مسلمان است که در آثار خود به این نکته تأکید فراوان دارد. عابد الجابری سکولاریسم را از جمله مفاهیمی میداند که در اندیشه و فرهنگ اسلامی جایی برای طرح آن وجود ندارد و این مفهوم مختص تاریخ و فرهنگ غربی است و در بستر اسلامی کاربست مثبتی برای آن وجود ندارد. وی علت این مطلب را در جایگاه سازمان کلیسا در مغرب زمین، پیش از روشنگری میداند. چرا که کلیسا در واقع واسطه ای بین بنده و خدا لحاظ میشد، چیزی که هیچ گاه در سنت اسلامی سابقه ندارد. عابد الجابری توجه به دموکراسی و عقلانیت را برای جوامع اسلامی ضروری و جایگزین صحیحی برای سکولاریسم در مباحث روشنفکری اسلامی میداند.
مترجم: محمد ابراهیم ساعدی رودی
اگر در پی جواب اسلامی سؤال یک تمدن برای یک کره که در آن زندگی میکنیم؟ یا چند تمدن برای مردم و ملتهای آن؟ باشیم، با موضع روشن و قطعی اسلام روبهرو خواهیم شد که تأکید دارد بر این که تکثر و تعدد اصل است، بلکه اسلام تعدد و تکقر گرایی را قانون و سنت ازلی و ابدی و تغییرناپذیر الهی در عرصهی جوامع انسانی و امور عمران بشری قرار میدهد. یگانگی فقط مخصوص خالق یکتاست و بس و غیر خدا، مثل جهانهای هستی طبیعی و امور جوامع بشری و عرصههای تمدن و عمران، همه و همه، بر تعدد و تکثر استوارند. تکثرگرایی سنتی است که در همهی این عرصهها ساری و حاکم است.
یکی از نیازهای روانی و بسیار اساسی بشر، نیاز به امنیت است و این نیاز، انسان را به اختراع و تولید وسایل و ابزاری وا داشته است تا با استفاده از آنها، از امنیت خویش، در مقابل حیوانات درنده و وحشی و همچنین بلایای طبیعی، پاسداری نماید و تا این لحظه، پیروزیها و موفقیتهای شگرفی را در رابطه با رام کردن حیوانات و مسخر نمودنِ طبیعت بهدست آورده است. احساسِ خطر و ناامنی انسان، تنها از جانب حیوانات درنده یا مربوط به خشم طبیعت نیست، بلکه میتوان گفت: این احساسِ ناامنی، بیشتر از جانب همنوعانِ خود اوست و اگر امروز انسان از گزند و آسیب جانوران یا بلایای طبیعی تا اندازهای آسوده خاطر گشته است، با کمال تأسف از جانب انسانهای دیگر همواره و تا این لحظه، احساسِ ناامنی و خطر میکند و خود را در تهدید میبیند.
مرور و بررسی نقش ژان کالون و مکتب برآمده از آرا او«کالونیسم» از آن رو می تواند موضوعی مورد توجه باشد که اصولاقیام کالون در برابر آرا دگم کلیسای آن روز توانست در آینده سیاسی و اجتماعی مسیحیت تاثیرگذار باشد به نحوی که برخی متفکران و روشنفکران حتی بر این باور اند که کالونیسم توانست ریشه های پیدایش سرمایه داری را قوام دهد اگرچه این نظر منتقدانی نیز در حوزه خود دارد. تولد 500 سالگی ژان کالون فرصتی را در اختیار ما قرار داد تا به این بهانه با دکتر مقصود فراستخواه جامعه شناس و پژوهشگر گفت وگویی داشته باشیم.
«همبستگی»، عبارت است از یک احساس درونی مشترک و درک متقابلِ افرادِ ساکن در یک سرزمین یا پیروان یک عقیده که با ویژگیها و خصلتهای همانند و یا غیرهمگون دور هم گرد آمده و بر اساس آنها، یک ملّت و یا یک امّت را تشکیل دادهاند. «همبستگی» یعنی: «دلبستگی» و «وابستگی» افراد به یکدیگر در سطح زندگی اجتماعی که با توجه به سیطرهی سیاست و اقتصاد، بر فرهنگ و اخلاق در دوران مدرن، تعمیق همبستگی به صورت یکی از فوریترین و ضروریترین مسایل عصر درآمده است.
ما برای تحقّق رویکردهای چهارگانهی: «معنویت»، «عدالت»، «صلح» و «همبستگی»، از چهار راهکارِ:
1.تربیت
2.اصلاح
3.گفتگو
4.مشارکت، بهره میجوییم؛ که در این بخش به شرح و توضیح هر کدام خواهیم پرداخت:
از یازده سپتامبر به این سو آموزههای اسلامی و مسلمانان به خاطر هرگونه تروریسم، عدم تساهل و یا افراطگرایی در جهان مقصر قلمداد شدهاند. تبلیغات طولانی مدت علیه اسلام که زمانی عمدتاً توسط تعداد محدودی از تحلیلگران آمریکایی صورت میگرفت ناگهان به یک جریان غالب تبدیل شد، و بسیاری از مسلمانان با افتخار به جرگهی منتقدان پیوستند.
به اعتقاد من خالد ابوالفضل درست میگوید که در مورد سنت قرآنی تساهل نظریه پردازی شایستهای توسط علمای اسلامی صورت نپذیرفته، چرا که تفوق و سلطه تمدن اسلامی انگیزه چندانی در علماس اسلامی برای بررسی ماهیت و ضرورت تساهل ایجاد ننمود. من در تأیید استدلال خالد ابوالفضل یک گام به پیش مینهم و استدلال میکنم
2. «اصلاح»
در ارتباط با تغییرات و دگرگونیهای اجتماعی، سه راهبرد را میتوان تصور نمود:
1) انقلاب، که عبارت است از تصرف قدرت سیاسی و دگرگونی بنیادین و ریشهای جامعه از طریق وسایل و روشهای خشن به وسیلهی رهبری یک جنبش تودهای، تا بعدها بتوان از طریق آن به تغییرات اجتماعی، دست زد.
به استثنای دوران طلایی اسلام (زمان پیامبر اسلام و دوران خلفای راشدین) از زمان پیدایش مکاتب فقهی که در حد خود به غنای فقهی اسلام افزودند، تا به امروز همواره قرائتی غالباً یکجانبه از دین در میان علمای دین و به تعبیر دقیقتر فقها و به تبع آن هم در جوامع مسلمان و حکومتهای اسلامی حاکم بوده است. البته خود بنیانگذاران این مکاتب نه به دنبال تحمیل مکتب خود بر کل دین بودهاند و نه انحصار دین در فقه، بلکه شرایط ایجاب میکرد که برای پاسخگویی به نیازهای روزافزون جوامع ساختارها و قوانینی فقهی وضع کنند؛ اما متأسّفانه پیروان آنها به مروز زمان خواسته یا ناخواسته دین را منحصراً در قالبی فقهی به جامعه ارائه کردند؛ تا جایی که در تاریخ سراغ داریم که پیروان مکاتب فقهی چگونه به علت تعصبات کور مذهبی و فقهی به جان هم افتادند و جنگهایی هم میان آنها رخ داد. این امر نتیجه مغفول ماندن بخشهای دیگر دین بود که متأسّفانه همچنان هم مغفول مانده و توجهی دقیق به آنها نمیشود.
کپی رایت © 1405 پیام اصلاح . تمام حقوق وب سایت محفوظ است . طراحی و توسعه توسط IslahWeb