«معرفت‌شناسى» همان بررسى نظرى معرفت است. بنابراین، ممکن است گمان شود که مباحث معرفت‌شناسانه دین به بررسى این پرسش مى‌پردازند که آیا فرد مى‌تواند به اعتقادات دینى معرفت داشته باشد؟ اما مباحث اعتقاد دینى گرایش به تمرکز بر براهین له یا علیه وجود خداوند داشته‌اند؛ از یک سو، براهین توحیدى سنّتى و از سوى دیگر، براهین سنّتى علیه وجود خدا؛ همچون برهان مبتنى بر شرّ.
در میان همه کسانى که به نقد قوى جریان‌هاى مدرنیسم پرداخته‌اند، السدیر مکینتایر فیلسوفى با جایگاه بلند است. کتاب «پس از فضیلت» (After Virtue) او که نخستین بار در ۱۹۸۱ منتشر شد در دنیاى فکرى غرب سر و صداى زیادى به پا کرد. او در این کتاب ادعا کرد که پروژه دوره روشنگرى تفکر اروپایى به شکست انجامیده است.
کتاب «عقلانیت باور دینی از دیدگاه آلوین پلانتینگا» نوشته محمدعلی مبینی که توسط مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی منتشر شده است، یکی از مباحث عمده فلسفه دین، یعنی ربط و نسبت عقلانیت و باور دینی را از دیدگاه یکی از مهم ترین فیلسوفان معاصر دین تبیین کرده و در ادامه مورد نقد و بررسی قرار داده است.
«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آَمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ»(آل عمران 102)
واژه «حق» به معناى جدید «حقوق انسان»، «حقوق مصرف کننده» و حتى «حقوق حیوانات» که روزنامههاى ما را پر کرده است، در قرآن یافت نمىشود. معناى «حق» در منابع اسلامى - قرآن و احادیث، - ناشى از تکلیف شخص است و یا به خاطر نظم موزون و داراى سلسله مراتب جهان، شایسته انسان است. «حقى» که در آیه بالا ذکر شده: «حق خداست که از او پروا کنند» و «حقى» که در رساله منسوب به امام زین‌العابدین، رسالة الحقوق، به کار رفته است، به همین معنا مىباشد:
ترجمه: بهنام خداپناه
تا نزدیکی اواسط قرن بیستم تعدادی از رساله‌ها دربارهی فلسفه‌‌ی دین با بخشی تحت چنین عنوانی یعنی «تعاریفِ دین» شروع شده بود.
پیچیدگی و دشواریِ تلاش برای چنین وظیفه‌ای به شکلی افزون در اواخر قرن بیستم به رسمیت شناخته شد. دست کم سه جور دشواری در تفکر اواخر مدرنیته و دوره‌‌ی پست مدرن ملاحظه گردیده است.
1. دین‌پژوهی لاجرم نظریه‌ای را دربارهی دین مفروض می‌گیرد. به بیان دیگر، دین‌پژوه پیش از پژوهش تفصیلی دربارهی پدیده‌ی دین، لاجرم تصوّری (ولو اجمالی) از آن پدیده دارد و پژوهش خود را بر بنیان آن تلقی استوار می‌کند. بنابراین، نظریه‌ی دین‌پژوه دربارهی دین به نحوی از انحاء در ساختار و حتّی محتوای پژوهش وی مؤثر می‌افتد و البته نتایج پژوهش نیز به نوبه‌ی خود تلقی پژوهنده را دربارهی دین تدقیق و تنقیح می‌کند. از سوی دیگر، فهم دقیقتر دستاوردهای دین‌پژوهی و نیز داوری سنجیده‌تر در خصوص آن دستاوردها در گرو آن است که شخص منتقد، اولاً، از تلقی دین‌پژوه دربارهی دین آگاه باشد، و ثانیاً، خود نیز درکی سامانمند و اندیشیده دربارهی دین داشته باشد.
(۱)
سلوک عرفانی (دست کم در روایتهای سنتی آن) مبتنی بر دو پیش فرض مهم است: اولاً- خدایی وجود دارد؛ ثانیاً- آن خدا (ولو موقتاً) از حیطه تجربه سالک غایب است. غایت مطلوب سالک طریق این است که آن "غیبت" را به "حضور" تبدیل کند. البته سنتاً مفهوم "غیبت" به معنای "غیبت وجودی" خداوند تلقی نمی شده است. مطابق تلقی سنتی، خداوند همیشه و همه جا حاضر است، و به این معنا عالم وجود لحظه ای از حضور سرشار او تهی نیست.
قصد من از طرح این سؤال هرگز به آن معنا نیست که خدای ناکرده ما مسلمان نیستیم، همه‌ی کسانی که «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ» می‌گویند و به شعایر اسلام عمل می‌کنند در دایره‌ی مسلمانی قرار دارند، اما منظور من بیان این احساس است که ما به عنوان مسلمان به خود افتخار می‌کنیم و پنداشت ما از این مسلمانی خودمان چیست؟
ایمان چیست؟
در ادیان توحیدی مهمترین شیوه‌ی تعلیم و تفهیم ایمان، نقل داستانهای شورانگیز و عبرت‌آموز زندگانی پیامبران است. دینداران ایده‌ی «ایمان» را به نحوه‌ی عینی و ملموس در نحوه‌ی زندگی پیامبران الهی می‌آموزند و می‌کوشند تا زندگی خود را هر چه بیشتر با شیوه‌ی زندگانی آرمانی ایشان موزون و هماهنگ سازند. بنابراین، در سنّت ادیان توحیدی، زندگانی پیامبران الهی، نمونه‌ها و مصادیق آرمانی ایمان به شمار می‌آیند و نظریه‌های ناظر به «ایمان» باید بر تحلیل و بررسی این نمونه‌ها استوار باشند.
کارل پوپر پیش از اینکه یک اندیشمند سیاسی باشد، فیلسوف علم است. با وجود آثاری که او در فلسفه علم و شناخت دارد، نظریات او در این باب در کتاب «شناخت عینی» که در سال 1972 منتشر شد، شکل نهایی خود را به دست می آورد. او انسان را «حیوان مسأله حل کن» می‌داند. انسان‌ها در طول حیات به مسائلی برخورد می‌کنند و سعی در حل آنها دارند، ولی در مسیر حل این مسائل، سؤالات دیگری برایشان ایجاد می‌شود. در نهایت، تمام زندگی به کشف راه‌هایی برای حل این مسائل می‌گذرد و به این ترتیب با حل هر مسأله‌یی یک قدم به پیش می‌روند. ولی از آنجا که همواره مسائل جدیدی پیش روی آنها قرار می‌گیرد، انسان‌ها هیچ گاه به کمال نمی‌رسند.
کپی رایت © 1405 پیام اصلاح . تمام حقوق وب سایت محفوظ است . طراحی و توسعه توسط IslahWeb