۱۲ نوامبر ۲۰۲۶

آشنایی دیرینه با جواد اوزکایا

آشنایی من با برادر عزیزم، جواد اوزکایا، به سال ۱۹۸۳ بازمی‌گردد. دیدارهایمان چندان مکرر نبود و حتی مدتی طولانی از یکدیگر بی‌خبر ماندیم. من در آن زمان در آنکارا و سپس در قونیه بودم؛ اما هرگاه مسیرم به استانبول می‌افتاد، به انتشارات «پینار» سر می‌زدم، به این امید که او را ببینم. بسیاری از اوقات نیز او را آنجا می‌یافتم و با هم به گفت‌وگو می‌نشستیم. شاید تعطیلی بازار کتاب «بیاض‌سرای» فضایی را که به آن خو گرفته بودیم از میان برد و فرصت دیدار با بسیاری از افراد را محدود کرد؛ بااین‌حال، به‌نوعی همچنان امکان دیدار با برادر جواد برایمان فراهم بود.

دیدارهای ما در مناسبت‌های مختلفی شکل می‌گرفت؛ از جمله در «آکادمی پژوهش و فرهنگ» (AKV)، فعالیت‌های همبستگی با مردم بوسنی، کنفرانس شرق، مؤسسه «مظلوم‌در»، موضوع فلسطین و برنامه‌های دیگر. اگرچه چندان یکدیگر را نمی‌دیدیم، همواره این احساس را داشتی که او از دور نیز مراقب توست و احوالت را دنبال می‌کند؛ درست مانند بزرگ‌تر خانواده که حضورش مایه آرامش و اعتماد است. او مهربان و دلسوز بود، به تو توجه داشت، از موفقیت‌هایت خوشحال می‌شد و در روزهای دشوار، حضور و حمایت او را در کنار خود احساس می‌کردی. مردی مؤدب، لطیف‌خو و بزرگ‌منش بود.

نخستین بار در سال ۱۹۸۳ با او آشنا شدم؛ زمانی که دانش‌آموز سال آخر دبیرستان امام‌خطیب بودم. من و چند نفر از دوستانم تصمیم گرفتیم کتاب‌فروشی کوچکی راه‌اندازی کنیم تا هم نیاز خودمان به کتاب را تأمین کنیم و هم فضایی برای ترویج کتاب و کتاب‌خوانی در شهر سعرد به وجود آوریم. نه سرمایه‌ای داشتیم و نه از جنبه‌های تجاری و اقتصادی چنین کاری چیزی می‌دانستیم.

نامه‌ای به انتشارات «پینار» نوشتم و شرایطمان را توضیح دادم. یک هفته بعد، بسته‌ای حاوی صندوقی از کتاب به دستمان رسید. در آن بسته، هفت یا هشت عنوان از کتاب‌هایی بود که انتشارات پینار از زمان تأسیس خود منتشر کرده بود؛ افزون بر آثاری از ناشران دیگر. آنان کتاب‌ها را برای گروهی از جوانان ناشناس فرستاده بودند، بی‌آنکه از ما ضمانت یا ضامنی بخواهند. انتشارات «بیان» نیز که درخواست مشابهی از آن کرده بودیم، با سخاوتی همانند به ما پاسخ مثبت داده بود.

وقتی مسیر فعالیت‌های برادر جواد و همچنین شمس‌الدین اوزدمیر، علی کمال تمزر و دیگر ناشران را دنبال کردم، بیش از هر چیز، احترام عمیق آنان به کاری که بر عهده گرفته بودند، اهتمامشان به آن و پایبندی‌شان به مسیر انتخاب‌شده، مرا تحت تأثیر قرار داد. آنان هرگز به نشر به چشم پله‌ای برای رسیدن به حرفه‌ها، مناصب یا فرصت‌های گسترده‌تر نگاه نمی‌کردند.

امروز بیش از هر زمان دیگری درمی‌یابم که آن رفتارهای به‌ظاهر کوچک تا چه اندازه در شکل‌گیری فضای فکری نوپایی که در سعرد در حال پدید آمدن بود و نیز در پرورش فرهنگ علمی و معرفتی ما تأثیر داشت. در پایان همان سال تحصیلی، هنگامی که برای گذراندن تعطیلات تابستانی و کار به استانبول رفتم، نخستین مقاصدم دو انتشارات «بیان» و «پینار» بودند. در آنجا از نزدیک با دو برادر، شمس‌الدین اوزدمیر و جواد اوزکایا، آشنا شدم.

این نخستین دیدار حضوری ما بود؛ اما آنان چنان از من استقبال کردند که گویی سال‌هاست یکدیگر را می‌شناسیم و من عضوی از خانواده‌شان هستم. در همان روزها، به همین شیوه با علی کمال تمزر نیز در انتشارات «بیان» آشنا شدم.

در نخستین دیدارم از انتشارات پینار، در ژوئن ۱۹۸۳، برادر جواد کتاب تازه‌منتشرشده روجيه گارودی با عنوان «وعده‌های اسلام» را در دست داشت. همان‌گونه که بارها پس از آن نیز شاهد بودم، با شور و اشتیاق برای دانشجویانی که به کتاب‌فروشی می‌آمدند، دیدگاه‌ها و برداشت‌های خود را درباره کتاب توضیح می‌داد. شور، صداقت و علاقه او به گفت‌وگو و هم‌صحبتی، صحنه‌ای است که همچنان در خاطرم مانده است.

او بیش از آنکه اهل نوشتن باشد، مرد گفت‌وگو و هم‌نشینی بود. بااین‌حال، هنگامی که من و عاصم اوز درباره این ویژگی شخصیتی او صحبت کردیم، به این نکته رسیدیم که مقالات منتشرشده‌اش در مجله «عمران» اکنون چندین مجلد را تشکیل می‌دهد.

دیدارهای مکرر من از این انتشارات در طول آن تابستان، مرحله‌ای بسیار مهم در شکل‌گیری شخصیت علمی و فکری‌ام بود. از زندگی آن مردان، فروتنی‌شان، تلاش خستگی‌ناپذیرشان در عرصه نشر و اندیشه و پایبندی‌شان به آرمان‌هایی که به آن باور داشتند، به همان اندازه کتاب‌ها و شاید حتی بیشتر از آنها آموختم.

هنوز بر این باورم که رویکرد تربیتی آنان، که هرگز اجازه نمی‌دادند تفاوت سن و تجربه میان خود و ما احساس شود، در پرورش شمار زیادی از جوانان در آن مدارس و محافل نقش مهمی داشت. آنان بی‌آنکه بخواهند این موضوع را به زبان آورند، یکی از رازهای اساسی تربیت را به ما نشان دادند: باید به انسان نزدیک شد و به توانایی‌های نهفته‌ای که خود او هنوز به آنها پی نبرده است، اعتماد داشت.

نشر؛ رسالتی فراتر از یک حرفه

وقتی مسیر فعالیت‌های برادر جواد و همچنین شمس‌الدین اوزدمیر، علی کمال تمزر و دیگر ناشران را دنبال کردم، بیش از هر چیز، احترام عمیق آنان به کاری که بر عهده گرفته بودند، اهتمامشان به آن و پایبندی‌شان به مسیر انتخاب‌شده، مرا تحت تأثیر قرار داد. آنان هرگز به نشر به چشم پله‌ای برای رسیدن به حرفه‌ها، مناصب یا فرصت‌های گسترده‌تر نگاه نمی‌کردند.

اگر تاریخ اسلام‌گرایان را از زوایای دیگری نیز بررسی کنیم، درمی‌یابیم که بسیاری از آنان در مسیر زندگی و فعالیت‌هایشان دستخوش فراز و نشیب‌ها و تغییر جهت‌های فراوان شده‌اند؛ اما در زندگی این افراد، اثری از چنین دگرگونی‌هایی نمی‌بینیم.

از رهگذر زندگی و فعالیت آنان می‌توان معنای انسجام، ثبات قدم و تداوم را دریافت. همچنین می‌توان از مسیر زندگی‌شان به‌عنوان گواهی بر سرگذشت آن دسته از اسلام‌گرایانی یاد کرد که راه‌های سیاسی، اجتماعی یا اقتصادی دیگری را برگزیدند. آنان کاری را که بر عهده گرفته بودند، مسئولیتی جدی می‌دانستند و به آن وفادار ماندند؛ زیرا دوستش داشتند، به آن ایمان داشتند و آن را ضروری می‌دانستند.

من نیز به سهم خود کوشیده‌ام از طریق انتشارات «وادی»، مجله «تذکره» و فعالیت‌های انتشاراتی آن، در همین عرصه فعالیت کنم. در جریان این تجربه به‌خوبی دریافتم که نشر عرصه مناسبی برای کسانی نیست که قصد دارند از آن کسب درآمد کنند یا آن را کاری موقت و گذرا بدانند؛ بلکه باید با ایمان و باور قلبی و با اخلاقی مبتنی بر فداکاری و ازخودگذشتگی در این عرصه فعالیت کرد.

در اواخر سال ۲۰۱۷، برادر جواد مطلع شد که در حال آماده‌سازی کتابی با عنوان «سید قطب: الهیات سیاسی، فقه و تاریخ‌مندی» برای انتشار در انتشارات تذکره هستم. هنگامی که پیامی از سوی او دریافت کردم که در آن با ابراز محبت پیشنهاد شده بود انتشار کتاب در انتشارات پینار مناسب‌تر است، با احترام کامل و بدون هیچ تردیدی، کتاب را به آنان سپردم. انتشارات پینار پیش‌تر نیز دو کتاب از من با عنوان‌های «واسازی تاریخ» و «ترس و قدرت» منتشر کرده بود.

بدیهی است که نشر، به‌ویژه در شرایط دهه ۱۹۸۰ میلادی، صرفاً به چاپ کتاب و فروش آن محدود نمی‌شد؛ بلکه به معنای ساختن جهانی فکری، گسترش افق‌های معرفتی یک نسل و انتقال اندیشه‌ها از جغرافیاهای گوناگون به ترکیه بود.

از این منظر، ترجمه و انتشار آثار شخصیت‌هایی همچون روژه گارودی، فرانتس فانون و ادوارد سعید به زبان ترکی از سوی انتشارات پینار، اهمیت بسیار زیادی داشت. این کتاب‌ها به محافل فکری اسلام‌گرای ترکیه کمک کردند تا در مسائل و دغدغه‌های محدود خود محصور نمانند و درباره استعمار، مدرنیته، غرب‌محوری و مسائل مشترک بشریت بیندیشند.

تشخیص زودهنگام اهمیت کتاب «شرق‌شناسی» ادوارد سعید، نشانه‌ای مهم از شمّ فکری و آینده‌نگری برادر جواد بود. او تنها محتوای آشکار کتاب را نمی‌دید، بلکه به مباحث و مناقشاتی نیز می‌اندیشید که این اثر می‌توانست زمینه‌ساز گشودن باب آنها باشد.

ارتباط نزدیک او با جمیل مریچ، تلاشش برای فراهم کردن زمینه دیدار جوانان با وی، فعالیت در مجلات «پینار» و «عمران»، توجه به مسائل بوسنی و فلسطین و فعالیت در عرصه حقوق بشر، جلوه‌های گوناگون یک درک واحد از مسئولیت بودند. او از جمله کسانی بود که میان اندیشه و عمل جدایی قائل نمی‌شدند.

کسانی که در آینده تاریخ اندیشه اسلامی در ترکیه طی نیم‌قرن اخیر را خواهند نوشت، نباید تنها به مطالعه اندیشمندان بسنده کنند؛ بلکه باید حق ناشران، کتاب‌فروشی‌ها و مجلاتی را نیز که در گسترش و گردش اندیشه‌های آنان نقش داشته‌اند، ادا کنند. تاریخ یک اندیشه، تنها تاریخ کسانی نیست که آن را تولید کرده‌اند، بلکه تاریخ کسانی نیز هست که آن را به دست مردم رسانده‌اند.

خاطره‌ای پایانی از مردی که تغییر نکرد

آخرین دیدار من با برادر جواد در نوامبر سال گذشته، در مراسم افتتاح بازار کتابی بود که شهرداری فاتح در منطقه جاغال‌اوغلو برگزار کرده بود. از بیماری او اطلاع داشتم و آثار بیماری نیز به‌وضوح در چهره و وضعیت جسمانی‌اش نمایان بود. بااین‌حال، در مراسم افتتاحیه حضور یافت. پس از آن، با هم از کتاب‌فروشی‌ها، یکی پس از دیگری، دیدن کردیم و مدت زیادی به گفت‌وگو پرداختیم.

درباره بیماری‌اش صحبت نکردیم؛ گفت‌وگویمان به مسائل روز، اندیشه، وضعیت امت و شخصیت‌های تاریخی کشیده شد. در میان صحبت‌ها نیز چند لطیفه و شوخی می‌کرد. با وجود شدت بیماری، همچنان همان برادر جوادی بود که همیشه می‌شناختم: در میان کتاب‌ها، در متن اندیشه و در کنار مردم.

وقتی به آخرین دیدارمان می‌اندیشم، صندوق کتابی که در سال ۱۹۸۲ به سعرد فرستاده شد و گفت‌وگوی پایانی‌مان در جاغال‌اوغلو را دو صحنه از یک زندگی واحد می‌بینم. در طول این سال‌ها، جهان تغییر کرد، ترکیه دگرگون شد و ما نیز تغییر کردیم؛ اما جوهره رفتار او با انسان‌ها، کتاب‌ها و مسئولیتی که بر دوش گرفته بود، هرگز تغییر نکرد.

هر کسی درباره برادر جواد خاطره‌ای برای گفتن دارد و هر خاطره، چهره دیگری از شخصیت او را آشکار می‌کند؛ اما در همه این روایت‌ها، همان حس اعتماد، همان فروتنی و همان اخلاص را می‌توان یافت. در آنها معنای باور داشتن به یک کار، وفادار ماندن به آن، اعتماد کردن به انسان‌ها و نگریستن به اندیشه به‌مثابه مسئولیتی در زندگی آشکار است.

خداوند تو را بیامرزد، برادر عزیزم جواد، در بهشت برین جای دهد و مقام و منزلتت را بلند گرداند.