در روزگار ما، در محافل علمی این حقیقت به عنوان یک اصل پذیرفته شده است که دانش و تجربههای ارزشمند اندیشمندان، عالمان و پژوهشگران زمانی ماندگار و اثرگذار خواهند بود که به صورت مکتوب یا در قالب آثار علمی و فرهنگی ثبت و منتشر شوند. تألیف کتاب، نگارش مقاله، تدوین پژوهش و ثبت میراث علمی، نه تنها سرمایهای برای نسل حاضر، بلکه چراغ راه آیندگان است. چه بسیار دانشمندانی که در عصر خود از جایگاه علمی والایی برخوردار بودهاند، اما به دلیل آنکه آثارشان ثبت و تدوین نشده، به تدریج نام و اندیشه آنان در گذر زمان کمرنگ شده و از حافظه تاریخ محو گردیده است.
از همین رو، اسلام نیز از نخستین روزهای نزول وحی، اهمیت ویژهای برای ثبت و نگارش علم قائل شده است. نخستین آیات نازلشده بر پیامبر اکرم ﷺ با فرمان به خواندن آغاز میشود:
﴿اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ﴾
«بخوان به نام پروردگارت که آفرید.»
(سوره علق، آیه ۱)
و در ادامه، خداوند میفرماید:
﴿الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ﴾
«همان کسی که به وسیله قلم آموزش داد و به انسان آنچه را نمیدانست آموخت.»
(سوره علق، آیات ۴ و ۵)
همچنین خداوند متعال در سوره قلم به قلم و آنچه به وسیله آن نوشته میشود سوگند یاد میکند:
﴿ن ۚ وَالْقَلَمِ وَمَا يَسْطُرُونَ﴾
«نون، سوگند به قلم و آنچه مینویسند.»
(سوره قلم، آیه ۱)
این سوگند الهی، منزلت قلم، نگارش و ثبت دانش را آشکار میسازد.
با این همه، هنگامی که سیره پیامبران الهی، بهویژه خاتم پیامبران حضرت محمد ﷺ را بررسی میکنیم، درمییابیم که ابزار اصلی دعوت آنان در آغاز، گفتوگو، موعظه، خطابه و ارتباط مستقیم با مردم بوده است. پیامبران پیش از آنکه کتابها تدوین شوند، با زبان، اخلاق، حکمت و موعظه حسنه، دلهای مردم را مخاطب قرار میدادند.
خداوند متعال میفرماید:
﴿ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ﴾
«با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن و با آنان به بهترین شیوه گفتوگو نما.»
(سوره نحل، آیه ۱۲۵)
از این آیه روشن میشود که دعوت اسلامی بر پایه گفتار حکیمانه، موعظه مؤثر و گفتوگوی سازنده استوار است.
پیامبر اکرم ﷺ نیز در طول بیستوسه سال رسالت، بیش از هر ابزار دیگری از خطابه، موعظه، آموزش شفاهی و گفتوگو بهره گرفتند. خطبههای جمعه، خطبه حجةالوداع، سخنان ایشان در مناسبتهای مختلف و تعلیم مستمر اصحاب، نمونههای روشنی از جایگاه والای منبر و سخنرانی در اسلام است. پس از رحلت آن حضرت، صحابه و تابعین این سخنان را حفظ کردند و بعدها در قالب کتابهای حدیثی همچون صحیح بخاری، صحیح مسلم و دیگر منابع معتبر اهل سنت تدوین شد و امروز به عنوان گنجینهای عظیم در اختیار امت اسلامی قرار دارد.
رسول خدا ﷺ فرمودند:
«بَلِّغُوا عَنِّي وَلَوْ آيَةً.»
«از جانب من، هرچند یک آیه باشد، به دیگران برسانید.»
(صحیح بخاری)
و نیز فرمودند:
«نَضَّرَ اللَّهُ امْرَأً سَمِعَ مِنَّا حَدِيثًا فَحَفِظَهُ حَتَّى يُبَلِّغَهُ، فَرُبَّ مُبَلَّغٍ أَوْعَى مِنْ سَامِعٍ.»
«خداوند چهره کسی را شاداب گرداند که سخنی از ما بشنود، آن را به خوبی حفظ کند و به دیگران برساند؛ چه بسا کسی که پیام به او میرسد، آن را بهتر از شنونده نخست درک کند.»
(سنن ابوداوود، جامع ترمذی؛ حدیث صحیح)
این احادیث بهروشنی نشان میدهد که انتقال علم، چه به صورت شفاهی و چه مکتوب، رسالتی بزرگ و عبادتی ارزشمند است.
از سوی دیگر، رسول خدا ﷺ فرمودند:
«إِذَا مَاتَ ابْنُ آدَمَ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثٍ: صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ، أَوْ عِلْمٍ يُنْتَفَعُ بِهِ، أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو لَهُ.»
«هرگاه انسان از دنیا برود، عمل او قطع میشود مگر از سه چیز: صدقه جاریه، علمی که مردم از آن بهرهمند شوند و فرزند صالحی که برای او دعا کند.»
(صحیح مسلم)
بیتردید ضبط، نشر و انتشار سخنان عالمان و مربیان دینی، از روشنترین مصادیق «علمٌ يُنتفع به» است؛ علمی که سالها پس از رحلت صاحب آن نیز میتواند هدایتگر انسانها باشد.
اگرچه کتاب همچنان جایگاه ممتاز خود را حفظ کرده است، اما تحولات فناوری، شیوههای انتقال دانش را نیز دگرگون ساخته است. در دهههای اخیر، کتابهای صوتی، پادکستهای آموزشی، سخنرانیهای ضبطشده و رسانههای دیجیتال به یکی از مهمترین ابزارهای آموزش و فرهنگسازی تبدیل شدهاند. امروزه بسیاری از مردم به دلیل مشغلههای فراوان، فرصت مطالعه مستمر کتاب را ندارند؛ ازاینرو در هنگام رانندگی، پیادهروی، سفر یا انجام کارهای روزمره، از فایلهای صوتی و کتابهای گویا بهره میبرند.
این شیوه در حقیقت بازگشتی هوشمندانه به سنت دیرینه آموزش شفاهی در کنار بهرهگیری از امکانات نوین رسانهای است.
در همین راستا، بسیاری از مؤسسات، مراکز فرهنگی، نهادهای دینی و گروههای مردمی، سخنرانیها، خطبهها و نشستهای علمی را ضبط و در فضای مجازی منتشر میکنند تا همگان بتوانند به آسانی از آن بهرهمند شوند. این اقدام، نمونهای ارزشمند از استفاده صحیح از رسانه در خدمت دین، فرهنگ و ارتقای آگاهی عمومی است.
در میان این فعالیتهای ارزشمند، معاونت علمای جماعت دعوت و اصلاح با احساس مسئولیت، سالهاست که سخنرانیها، خطبهها و نشستهای علمی ماموستایان و شخصیتهای برجسته علمی را ضبط، آرشیو و منتشر میکند. این تلاش صادقانه سهم مهمی در گسترش فرهنگ دینی، تعمیق معرفت اسلامی و انتقال میراث علمی علمای معاصر به نسلهای آینده دارد.
یکی از نمونههای ارزشمند این فعالیتها، کانال «ههگبهی مینبهر (بانک خطبه)» (https://t.me/Bank_khotbeh) است؛ آرشیوی غنی از خطبهها و سخنرانیهای ماموستایان کردزبان که با کیفیت مناسب گردآوری و در دسترس عموم قرار گرفته است. این مجموعه، فرصتی مغتنم برای طلاب، دانشجویان، ائمه جماعات، پژوهشگران و عموم علاقهمندان فراهم آورده تا از میراث علمی و تربیتی علمای منطقه بهرهمند شوند.
بیتردید استمرار چنین حرکتهایی، نیازمند حمایت معنوی، معرفی گسترده و همراهی همه دلسوزان فرهنگ و دین است. هر اندازه این آثار بیشتر شناسانده شوند، بهرهمندی جامعه نیز افزایش خواهد یافت و چه بسا سخنی که از طریق یک فایل صوتی به گوش انسانی برسد، منشأ هدایت، اصلاح و خیر فراوان گردد.
خداوند متعال میفرماید:
﴿وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِّمَّن دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ﴾
«چه کسی خوشگفتارتر از آن است که مردم را به سوی خدا دعوت کند، عمل صالح انجام دهد و بگوید: من از مسلمانانم.»
(سوره فصلت، آیه ۳۳)
در پایان، بر خود لازم میدانم مراتب سپاس و قدردانی خویش را از همه ماموستایان ارجمند، خطیبان، پژوهشگران و نیز عزیزانی که در عرصه ضبط، تدوین، آرشیو، انتشار و مدیریت این آثار ارزشمند تلاش میکنند، ابراز نمایم. آنان با اخلاص و همت خود، سرمایهای گرانبها برای امروز و فردای جامعه اسلامی فراهم ساختهاند؛ سرمایهای که انشاءالله در زمره «علمٍ يُنتفع به» و باقیات صالحات آنان خواهد بود.
از خداوند متعال مسئلت داریم که این تلاشهای خالصانه را مورد قبول خویش قرار دهد، بر اخلاص و توفیق خدمتگزاران این عرصه بیفزاید و همه ما را در نشر علم، گسترش معرفت، تقویت فرهنگ مطالعه و ترویج دعوت حکیمانه اسلامی موفق و سربلند بدارد.
دکتر فرزاد ولیدی
سنندج
١٤٠٥/٠٥/١٠
نظرات