مشروح سخنان استاد عبدالرحمن پیرانی، دبیرکل جماعت دعوت و اصلاح:
خداوند متعال در توصیف عظمت و قدرت بیکران خویش و دگرگونی جهان هستی در روز رستاخیز میفرماید:
﴿وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ ۚ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَىٰ عَمَّا يُشْرِكُونَ﴾ (زمر، ۶۷)
ترجمه: خدا را آنگونه که سزاوار قدر و منزلت اوست، ارج ننهادند؛ حال آنکه روز رستاخیز، زمین سراسر در قبضه قدرت اوست و آسمانها به قدرت او درهمپیچیده میشوند. او منزه و برتر از آن چیزی است که مشرکان شریک او قرار میدهند.
قرآن کریم پس از این بیان، صحنه دیگری از صحنههای هولناک رستاخیز را به تصویر میکشد و از دمیده شدن در صور، پایان حیات دنیوی و آغاز حیات اخروی سخن میگوید:
﴿وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ۖ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَىٰ فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ﴾ (زمر، ۶۸)
ترجمه: و در صور دمیده میشود؛ آنگاه هرکس در آسمانها و زمین است، از شدت آن بیهوش میشود یا میمیرد، مگر کسانی که خدا بخواهد. سپس بار دیگر در آن دمیده میشود و ناگهان همگی برمیخیزند و به اطراف مینگرند.
دمیده شدن در صور، به فرمان خداوند، نقطه عطفی در پایان حیات دنیوی و آغاز حیات اخروی است. نفخه نخست موجب مرگ موجودات زنده، بهاستثنای کسانی است که خداوند بخواهد. برخی مفسران، فرشتگانی چون جبرئیل، میکائیل، اسرافیل و عزرائیل را از این استثنا دانستهاند. نفخه دوم نیز زمینهساز زنده شدن مردگان و برخاستن آنان برای حضور در عرصه رستاخیز است.
قرآن کریم این رخداد عظیم را با بیانی شگفتانگیز ترسیم میکند؛ با دمیده شدن در صور، نظام حیات دنیوی دگرگون میشود و جنبوجوش و حرکت جهان به پایان میرسد. بدینسان، عظمت و شکوه قدرت آفریدگار هستی آشکار میشود.
در سوره نمل نیز به شیوهای دیگر به واقعه دمیده شدن در صور اشاره شده است:
﴿وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ۚ وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ﴾ (نمل، ۸۷)
ترجمه: روزی که در صور دمیده شود، هرکس در آسمانها و زمین است، دچار هراس میشود، مگر کسانی که خدا بخواهد؛ و همگی با فروتنی و خضوع در پیشگاه او حاضر میشوند.
در این آیه، برخلاف آیه ۶۸ سوره زمر، از دمیدن دوباره در صور سخنی به میان نیامده، بلکه بر هراس همگانی و حضور خاضعانه و ناگزیر آفریدگان در پیشگاه خداوند تأکید شده است. هر دو آیه، از زاویهای متفاوت، حاکمیت مطلق و قدرت بیرقیب پروردگار را در روز رستاخیز بیان میکنند.
پس از نفخه دوم، مردگان در طول تاریخ به فرمان خداوند دوباره زنده میشوند و از گورها برمیخیزند؛ چنانکه قرآن میفرماید:
﴿ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَىٰ فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ﴾
قرآن کریم در سوره نازعات نیز از حضور ناگهانی انسانها در عرصه رستاخیز با تعبیر «السَّاهِرَة» یاد میکند:
﴿فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ﴾ (نازعات، ۱۳ و ۱۴)
ترجمه: این کار تنها با یک بانگ سهمگین انجام میشود و ناگهان همگی در عرصه محشر حاضر میشوند.
«السَّاهِرَة» به عرصه و سطح زمین محشر اشاره دارد؛ سرزمینی که انسانها برای حضور در پیشگاه پروردگار و رسیدگی به اعمالشان در آن گرد آورده میشوند.
بدیهی است که مقصود، زمین کنونی با ساختار و ویژگیهای شناختهشده آن نیست؛ زیرا قرآن کریم از دگرگونی بنیادین زمین و آسمانها در آن روز خبر میدهد:
﴿يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ﴾ (ابراهیم، ۴۸)
ترجمه: روزی که این زمین به زمینی دیگر و آسمانها نیز دگرگون و تبدیل میشوند و همه آفریدگان در پیشگاه خداوند یگانه و قهار آشکار و حاضر میگردند.
از سوی دیگر، با توجه به دگرگونی نظام کنونی جهان و نیاز عرصه محشر به روشنایی، قرآن کریم میفرماید:
﴿وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا﴾ (زمر، ۶۹)
ترجمه: زمین به نور پروردگارش روشن و تابناک میشود.
این تعبیر، جلوهای دیگر از عظمت صحنه رستاخیز است؛ عرصهای که در آن همهچیز در برابر حقیقت آشکار الهی قرار میگیرد.
برپایی دادگاه الهی و حضور گواهان
پس از ترسیم این صحنههای عظیم، قرآن کریم به مرحله حسابرسی و رسیدگی به اعمال انسانها اشاره میکند و میفرماید:
﴿وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ﴾ (زمر، ۶۹)
ترجمه: زمین به نور پروردگارش روشن میشود، نامه اعمال نهاده میشود، پیامبران و گواهان آورده میشوند و میان مردم به حق داوری میگردد و به هیچکس ستم نمیشود.
تعبیر «وُضِعَ الْكِتَابُ» به معنای حاضر شدن پرونده اعمال انسانهاست؛ پروندهای که رفتارها و کردار آنان در آن ثبت و محفوظ است.
درباره معنای واژه «الْكِتَابُ» دیدگاههای مختلفی مطرح شده است؛ اما با توجه به سیاق آیات و شواهد قرآنی، منظور در اینجا نامه اعمال و ثبت کردار بندگان است؛ چنانکه در سوره کهف میفرماید:
﴿وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَٰذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا ۚ وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا﴾ (کهف، ۴۹)
ترجمه: نامه اعمال هرکس پیش روی او نهاده میشود؛ پس مجرمان را میبینی که از آنچه در آن است، بیمناکند و میگویند: وای بر ما! این چه کتابی است که هیچ گناه کوچک و بزرگی را فرو نگذاشته، مگر اینکه آن را به شمار آورده است؟ آنان همه آنچه را انجام دادهاند، حاضر مییابند و پروردگار تو به هیچکس ستم نمیکند.
در آن روز، پیامبران و گواهان نیز برای ادای شهادت حاضر میشوند. قرآن کریم در این باره میفرماید:
﴿فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَىٰ هَٰؤُلَاءِ شَهِيدًا﴾ (نساء، ۴۱)
ترجمه: پس چگونه خواهد بود آنگاه که از هر امتی گواهی بیاوریم و تو را نیز بر اینان گواه بگیریم؟
همچنین در سوره ق میفرماید:
﴿وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ﴾ (ق، ۲۱)
ترجمه: هر انسانی در آن روز حاضر میشود، درحالیکه همراه او سوقدهندهای و گواهی است.
نکته مهم در این آیات آن است که صحنه قیامت و دادگاه الهی، عرصه مجادله، خصومت و انکار نیست. در آنجا هیچ حقیقتی پنهان نمیماند و هیچکس نمیتواند اعمال و رفتار خویش را انکار کند یا از حسابرسی الهی بگریزد. پرونده اعمال، گواهان و شهادت پیامبران، همگی نشان میدهند که رسیدگی به کردار انسانها بر پایه حقیقت و عدالت مطلق صورت میگیرد.
در چنین دادگاهی، امکان تحریف حقیقت وجود ندارد و کسی نمیتواند با توجیه و فریب از مسئولیت اعمال خویش بگریزد؛ زیرا خداوند به همه آنچه انسانها انجام دادهاند، آگاه است.
ازاینرو، قرآن کریم در ادامه میفرماید:
﴿وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَا يَفْعَلُونَ﴾ (زمر، ۷۰)
ترجمه: به هر انسانی جزای کامل آنچه انجام داده است، داده میشود و خداوند به آنچه انجام میدهند، داناتر است.
این آیه، حقیقت بنیادین عدالت الهی را آشکار میسازد: هیچ عملی بدون حساب نمیماند و هیچ انسانی بدون دریافت نتیجه کردار خویش باقی نمیماند. هرکس حاصل عملکرد خود را بهطور کامل دریافت خواهد کرد؛ زیرا علم خداوند به اعمال بندگان احاطه کامل دارد و داوری او بر پایه حقیقت و عدالت مطلق است.
مجموعه این آیات، زنجیرهای از حوادث عظیم و سرنوشتساز را پیش روی ما قرار میدهد: پایان حیات دنیوی، دمیده شدن دوباره در صور، زنده شدن مردگان، حضور در عرصه محشر، روشن شدن زمین به نور پروردگار، گشوده شدن پرونده اعمال، حضور پیامبران و گواهان و سرانجام رسیدگی عادلانه به کردار انسانها.
این تصویر از رستاخیز، افزون بر بیان عظمت قدرت و حاکمیت خداوند، پیامی روشن و مسئولیتآفرین برای زندگی دنیوی انسان دارد: زندگی دنیا بیهدف و بیحساب نیست؛ هر اندیشه، گفتار و رفتاری در پیشگاه خداوند ثبت و محفوظ است و انسان ناگزیر با نتیجه انتخابها و عملکرد خویش روبهرو خواهد شد.
در پایان، سعادت دنیا و آخرت و نیکفرجامی را از پیشگاه خداوند بزرگ برای حاضران و همه اهل ایمان مسئلت میکنم.
والسلام علیکم ورحمة الله وبرکاته.

نظرات