تبيین اهمیت عمل بە پیمان‌های الهی و عدالت در سخنان استاد عبدالرحمن پیرانی

استاد عبدالرحمن پیرانی دبیرکل جماعت دعوت و اصلاح در سخنانی با الهام از آیاتی از سوره‌ی مبارکه‌ی مائده، به تبیین اهمیت عمل، التزام، قضاوت و داوری بر اساس فرامین الهی پرداخت.

وی با اشاره به نام‌گذاری این سوره اظهار داشت که «مائده» برگرفته از داستان حضرت عیسی(ع) و حواریون است؛ آنجا که حواریون از حضرت عیسی(ع) درخواست کردند از پروردگار بخواهد سفره‌ای آسمانی بر آنان نازل کند تا نشانه‌ای بر صدق رسالت او باشد.

استاد پیرانی سپس به ویژگی‌های این سوره پرداخت و بیان کرد که سوره مائده، بنا بر اتفاق مفسران، سوره‌ای مدنی است که پس از صلح حدیبیه نازل شده است؛ به استثنای آیه شریفه: ﴿الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ…﴾ که در عرفه، در حجةالوداع، بر پیامبر اکرم(ص) نازل شد. وی افزود که پیامبر اکرم(ص) هنگام ایراد خطبه فرمود:

«يَا أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ سُورَةَ الْمَائِدَةِ مِنْ آخِرِ الْقُرْآنِ نُزُولًا، فَأَحِلُّوا حَلَالَهَا وَحَرِّمُوا حَرَامَهَا.»

وی همچنین به روایتی اشاره کرد که بر اساس آن، هنگام نزول این آیه، عمر بن خطاب رضی‌الله‌عنه گریست. پیامبر اکرم(ص) از علت گریه او پرسید و وی پاسخ داد: «ما همواره در حال افزایش و تکامل دین بودیم؛ اما اکنون که دین کامل شده است، پس از کمال، جز کاستی در پیش نخواهد بود.» پیامبر اکرم(ص) نیز فرمود: «صدقت.» و پس از گذشت هشتاد و یک روز از نزول این آیه، رحلت فرمود.

استاد پیرانی در ادامه خاطرنشان کرد که سوره مائده با فرمان الهی به وفای به عهد و پیمان آغاز می‌شود:

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ﴾

و این خطاب، ندایی محبت‌آمیز به اهل ایمان است که آنان را به وفاداری نسبت به تمامی عهدها و پیمان‌ها فرا می‌خواند. به بیان وی، لازمه ایمان و تصدیق خداوند و پیامبر(ص)، عمل به اوامر الهی، پرهیز از نواهی، حسن اطاعت و فرمانبرداری از پروردگار است.

وی افزود که تعبیر «أوفوا بالعقود» مفهومی عام دارد و همه عهدها و پیمان‌ها را در بر می‌گیرد؛ از جمله عهد با خداوند، پیمان با خانواده، تعهد نسبت به مردم، امانت‌داری در معاملات و دادوستدها و تمامی قراردادهایی که میان انسان‌ها منعقد می‌شود و وفای به آن‌ها لازم و ضروری است.

استاد پیرانی سپس به آیات بعدی سوره اشاره کرد که می‌فرماید:

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ…﴾

و توضیح داد که مقصود این است که مؤمنان از حدود و مرزهایی که خداوند مقرر کرده است تجاوز نکنند و نسبت به اوامر و نواهی الهی پایبند باشند.

وی در ادامه به آیه شریفه:

﴿وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ﴾

اشاره کرد و اظهار داشت که خداوند مؤمنان را به همکاری بر پایه نیکی و تقوا فرا می‌خواند و آنان را از همکاری بر محور گناه، تعدی و ستم بازمی‌دارد؛ چراکه عذاب الهی سخت و شدید است.

استاد پیرانی سپس با استناد به آیه:

﴿وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ﴾

بر ضرورت یادآوری نعمت بزرگ اسلام، رهایی از شرک و بت‌پرستی، نعمت شریعت و احکام الهی و نیز میثاقی که مؤمنان با خداوند، پیامبر(ص) و دین او بسته‌اند، تأکید کرد؛ همان پیمانی که با گفتن «شنیدیم و اطاعت کردیم» بر آن پای فشرده‌اند.

وی در ادامه به آیه هشتم سوره مائده استناد کرد:

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ ۖ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى ۖ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ﴾

و بیان داشت که خداوند پس از یادآوری نعمت‌های بزرگ خود، مؤمنان را به شکرگزاری عملی، اقامه حقوق الهی و رعایت عدالت فرا می‌خواند و هشدار می‌دهد که دشمنی یا کینه نسبت به هیچ فرد یا گروهی نباید انسان را از مسیر عدالت خارج سازد؛ بلکه عدالت، نزدیک‌ترین راه به تقواست و خداوند به همه اعمال بندگان آگاه است.

استاد پیرانی در ادامه به داستان بنی‌اسرائیل و انتخاب دوازده نقیب اشاره کرد و با تلاوت آیه:

﴿وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا﴾

توضیح داد که خداوند از بنی‌اسرائیل پیمان گرفت که تنها او را عبادت کنند، به تعالیم تورات پایبند باشند، نماز را برپا دارند، زکات بپردازند، به پیامبران ایمان آورند و آنان را یاری کنند و در برابر این التزام، وعده همراهی و نصرت الهی را به آنان داد.

وی افزود که بنی‌اسرائیل این پیمان را شکستند و به نافرمانی روی آوردند؛ چنان‌که خداوند می‌فرماید:

﴿فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً﴾

و این آیه، علاوه بر اشاره به پیمان‌شکنی بنی‌قریظه و تحریک مشرکان از سوی کعب بن اشرف علیه پیامبر اکرم(ص)، بیانگر سنت الهی در قبال همه کسانی است که راه وفاداری را رها کرده و به خیانت، عهدشکنی و ستم روی می‌آورند؛ سرانجام چنین رفتاری، محرومیت از رحمت الهی و قساوت قلب است.

استاد پیرانی در پایان این بخش، به پیمان‌شکنی گروهی از پیروان حضرت عیسی(ع) نیز اشاره کرد و با استناد به آیه:

﴿وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَىٰ أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِّمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ﴾

یادآور شد که فراموش کردن پیمان الهی و فاصله گرفتن از تعالیم وحی، زمینه‌ساز اختلاف، دشمنی و تفرقه در میان امت‌ها خواهد شد.

وی در ادامه، با اشاره مجدد به آیه شریفه فوق اظهار داشت که خداوند از کسانی که خود را پیرو حضرت عیسی(ع) می‌دانستند نیز پیمان گرفت؛ اما آنان بخشی از آنچه را که به آن یادآوری شده بودند به فراموشی سپردند و در نتیجه، زمینه دشمنی و کینه‌توزی در میان خود را فراهم ساختند.

وی خاطرنشان کرد که تعبیر «حَظًّا مِّمَّا ذُكِّرُوا بِهِ» در این آیه، از جمله ناظر به سفارش الهی در انجیل درباره ایمان آوردن به پیامبر خاتم(ص) و پذیرش قرآن کریم است؛ توصیه‌ای که پیش‌تر به آنان یادآوری شده بود، اما با فراموش کردن عهد و میثاق الهی، از آن روی گرداندند و سرانجام به اختلاف، دشمنی و کینه‌توزی گرفتار شدند.

استاد پیرانی سپس به آیه ۴۴ سوره مائده اشاره کرد:

﴿إِنَّا أَنزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هَادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ…﴾

و بیان داشت که خداوند تورات را که مایه هدایت و نور است بر حضرت موسی(ع) نازل کرد و پیامبران پس از او، که در برابر خداوند تسلیم بودند، بر اساس تورات در میان یهودیان داوری می‌کردند. همچنین ربانیون، یعنی خداشناسان و اندیشمندان، و احبار، یعنی فقها و عالمان دین یهود، بر پایه آنچه از کتاب خدا به آنان سپرده شده بود و خود بر آن گواه بودند، میان مردم به داوری می‌پرداختند و امانت الهی را پاس می‌داشتند.

وی افزود که عبارت ﴿بِمَا اسْتُحْفِظُوا﴾ اشاره به همان مسئولیتی دارد که خداوند در حفظ، صیانت و اجرای احکام تورات بر عهده آنان نهاده بود و آنان موظف بودند بر اساس آن، در میان مردم داوری کنند.

استاد پیرانی سپس به ادامه آیه اشاره کرد:

﴿وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ﴾

و اظهار داشت که خداوند کسانی را که بر اساس آنچه نازل فرموده داوری نکنند، مورد نکوهش قرار داده است.

وی در ادامه، دیدگاه مفسران را در تفسیر این آیه بیان کرد و گفت که جمهور علما بر این باورند که مخاطب اصلی این آیه، یهودیان هستند و مقصود از ترک حکم به آنچه خدا نازل کرده، ترک آن از روی انکار، استهزا، بی‌اعتنایی یا ادعای بی‌اعتباری و عدم شایستگی احکام الهی است.

وی افزود که برخی دیگر از علما، مراد از کفر در این آیه را کفرِ معصیت دانسته‌اند؛ یعنی عملی که از نظر نافرمانی، شبیه رفتار کافران است، اما موجب خروج انسان از دایره ایمان نمی‌شود. در همین زمینه، به سخن طاووس رحمه‌الله اشاره کرد که فرمود: «كُفْرٌ دُونَ كُفْرٍ»، یعنی کفری که انسان را از اصل ایمان خارج نمی‌کند، بلکه بیانگر ارتکاب معصیت و نافرمانی است.

استاد پیرانی سپس به آیه ۴۵ سوره مائده پرداخت و آیه شریفه:

﴿وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنفَ بِالْأَنفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ… وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ﴾

را تلاوت کرد و بیان داشت که خداوند در تورات مقرر فرموده بود که جان در برابر جان، چشم در برابر چشم، بینی در برابر بینی، گوش در برابر گوش، دندان در برابر دندان و زخم‌ها نیز بر اساس عدالت و تناسب، مشمول قصاص باشند. سپس تأکید کرد که هر کس بر اساس احکام الهی داوری نکند، در شمار ستمگران قرار می‌گیرد.

در ادامه، استاد پیرانی به آیه ۴۶ سوره مائده اشاره کرد:

﴿وَقَفَّيْنَا عَلَىٰ آثَارِهِم بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَآتَيْنَاهُ الْإِنجِيلَ فِيهِ هُدًى وَنُورٌ وَمُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةً لِّلْمُتَّقِينَ﴾

و اظهار داشت که خداوند پس از پیامبران بنی‌اسرائیل، حضرت عیسی بن مریم(ع) را برانگیخت؛ در حالی که او، تورات را که پیش از وی نازل شده بود، تصدیق می‌کرد و خداوند نیز انجیل را که مشتمل بر هدایت، نور، موعظه و تأییدکننده تورات بود، به او عطا فرمود تا راهنمای اهل تقوا باشد.

وی سپس به ادامه آیه اشاره کرد:

﴿وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنجِيلِ بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ﴾

و بیان داشت که خداوند پیروان انجیل را فرمان داده است که بر اساس آنچه در انجیل نازل شده داوری و عمل کنند و کسانی که از این فرمان سرپیچی کنند، در شمار فاسقان قرار می‌گیرند.

استاد پیرانی در پایان این بخش، به اختلاف دیدگاه مفسران درباره سه آیه پایانی اشاره کرد و اظهار داشت که امام احمد، قرطبی و جمعی از علما بر این باورند که آیات: ﴿فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ﴾، ﴿فَأُولَٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ﴾ و ﴿فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ﴾ در خصوص کافران نازل شده است؛ در حالی که ابن‌عباس رضی‌الله‌عنه معتقد است این آیات درباره دو گروه از اهل کتاب، یعنی یهود و نصارا، نازل شده‌اند.

وی افزود که برخی دیگر از علما، اندیشمندان و رهبران جریان بیداری اسلامی، این آیات را ناظر بر وجوب تلاش برای استقرار حکومت اسلامی دانسته‌اند؛ هرچند به اعتقاد وی، تلاش‌ها و تجربه‌های عملی در این زمینه همواره با موفقیت همراه نبوده و در مواردی مشکلات و پیامدهای فراوانی را نیز در پی داشته است.

استاد پیرانی در جمع‌بندی این بخش تأکید کرد که صرف‌نظر از اختلاف دیدگاه‌های تفسیری، آنچه از این آیات به روشنی برداشت می‌شود، وجوب وفای به عهد با خداوند و بندگان او، التزام به موازین قسط و عدالت در داوری و قضاوت، امانت‌داری در مسئولیت‌ها و پرهیز از هرگونه ظلم، خیانت و اجحاف، تحت هر عنوان، انگیزه و مصلحت‌اندیشی است.