مشروح سخنرانی استاد عبدالرحمن پیرانی، دبیرکل جماعت دعوت و اصلاح در جلسه شورای مرکزی جماعت دعوت و اصلاح
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
الْحَمْدُ لِلَّهِ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ، وَعَلَى آلِهِ وَأَصْحَابِهِ وَمَنْ وَالَاهُ.
خداوند متعال در توصیف رسالت پیامبر خاتم ﷺ چنین می‌فرماید:
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا وَدَاعِيًا إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجًا مُنِيرًا وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيرًا.
(الأحزاب: ۴۵ـ۴۷)
خداوند در این آیات بیّنات، پنج ویژگی اساسی را برای پیامبر خاتم ﷺ به‌عنوان الگوی تمامی دعوتگران تا روز رستاخیز برمی‌شمارد: گواه بودن، بشارت دادن، هشدار دادن، دعوت به‌سوی خدا و به چراغی روشنگر و فروزان تبدیل شدن.
این ویژگی‌ها، افزون بر بیان ابعاد رسالت پیامبر عظیم‌الشأن اسلام، اصولی بنیادین برای شناخت وظایف و ویژگی‌های دعوتگران در همه زمان‌ها و مکان‌ها هستند.
نخست: دعوت إلی الله؛ فراخوانی به‌سوی سعادت، اصلاح و نیک‌فرجامی
دعوت اسلامی، فراخوانی برای انسان‌ها به‌سوی پروردگار، سعادت و نیک‌بختی، فلاح و رستگاری، تحقق مصالح و منافع و دفع مفاسد است؛ دعوتی که رهایی انسان و جامعه از گمراهی، ستم، فساد و تباهی را دنبال می‌کند و زمینه رشد معنوی، اخلاقی و اجتماعی انسان به‌عنوان جانشین خدا در زمین را فراهم می‌سازد.
قابل تأمل است که این رسالت و این امانت خطیر، از طریق دعوتگران شایسته به جامعه معرفی و عرضه می‌شود؛ ازاین‌رو، شخصیت، باور، اخلاق، گفتار، رفتار و منش دعوتگر در چگونگی فهم مردم از دین و میزان تأثیرگذاری دعوت، نقش تعیین‌کننده دارد.
دعوتگر موفق، کسی نیست که تنها از دانش دینی و توانایی سخن گفتن و تبیین حقایق دین برخوردار باشد؛ بلکه باید میان ایمان و عمل، قلب و عقل، اندیشه و رفتار، گفتار و کردار او هماهنگی و همراهی وجود داشته باشد. او پیش از آنکه با زبان خویش دعوت کند، با شخصیت و رفتار خود پیام دعوت را منتقل می‌سازد.
دوم: بصیرت، آگاهی و شناخت کافی؛ زیربنای دعوت موفق
خداوند متعال به پیامبر خویش می‌آموزد که چگونه راه دعوت خود را معرفی نماید:
قُلْ هَٰذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَىٰ بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي ۖ وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ.
(یوسف: ۱۰۸)
«بگو: این راه من است؛ من و پیروانم با آگاهی و بینش روشن، مردم را به‌سوی خدا دعوت می‌کنیم. خداوند پاک و منزه است و من از مشرکان نیستم.»
بر اساس این آیه، دعوت به‌سوی خدا باید بر بصیرت و آگاهی استوار باشد. بصیرت در دعوت، همان‌گونه که بیان شد، تنها به معنای آگاهی از متون دینی نیست؛ بلکه همراه با شناخت درست دین، درک واقعیت‌های حاکم بر جامعه، آگاهی از نیازهای همنوعان و هموطنان، تشخیص اولویت‌ها و شناخت شیوه‌های مناسب برای انتقال پیام دین را نیز دربرمی‌گیرد.
دعوتگر فهیم، میان اصول ثابت دین و روش‌های متغیر دعوت تفاوت می‌گذارد؛ نه از اصول و ارزش‌های بنیادین دست برمی‌دارد و نه شیوه‌ها و ابزارهای دعوت خود را در روش‌های گذشته محدود و محصور می‌سازد.
او نیک می‌داند که شرایط فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و فکری جوامع، به‌ویژه در عصر کنونی، پیوسته در حال تحول است و نسل‌های جدید با پرسش‌ها، نیازها و آمال متفاوتی روبه‌رو هستند. بنابراین، موفقیت دعوت مستلزم شناخت دقیق زمان و مکان و انتخاب شیوه‌هایی متناسب با شرایط مخاطبان است.
سوم: الگو بودن؛ شرط اساسی تأثیرگذاری دعوتگر
خداوند متعال می‌فرماید:
لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا.
(الأحزاب: ۲۱)
«به‌راستی، برای شما در رسول خدا الگویی نیکوست؛ برای کسی که به خدا و روز واپسین امیدوار است و خدا را بسیار یاد می‌کند.»
این آیه، جایگاه الگو بودن پیامبر ﷺ را در زندگی مؤمنان روشن می‌سازد. دعوتگر نیز باید در ایمان، صداقت، امانت‌داری، عدالت در داوری، بردباری، تواضع، وفای به عهد و رعایت حقوق مردم، الگوی عملی ارزش‌های اسلامی و انسانی باشد.
دعوتگری که مردم را به صداقت فرامی‌خواند، خود باید صادق باشد؛ کسی که از عدالت سخن می‌گوید، باید در رفتار فردی و اجتماعی خویش عدالت را رعایت کند؛ و کسی که به اصلاح جامعه می‌اندیشد، باید از اصلاح خویشتن آغاز کند.
بدیهی است تأثیر دعوت تنها به درستی سخن وابسته نیست؛ بلکه میزان هماهنگی میان پیام و شخصیت دعوتگر بسیار مؤثر است. هر اندازه این هماهنگی بیشتر باشد، اعتماد مردم به دعوت و آمادگی آنان برای پذیرش پیام افزایش می‌یابد.
چهارم: بشارت، هشدار و روشنگری؛ سه مسئولیت مهم دعوتگر
در آیات آغازین، خداوند پیامبر گرامی اسلام ﷺ را تحت عنوان «مُبَشِّرًا»، «نَذِيرًا» و «سِرَاجًا مُنِيرًا» معرفی می‌کند.
پس دعوتگر باید بشارت‌دهنده و امیدآفرین باشد؛ ظرفیت‌های مثبت انسان‌ها و جامعه هدف را ببیند، راه بازگشت و اصلاح را به آنان نشان دهد و با یادآوری رحمت و فضل الهی و تأکید بر این‌که خیر و نفع انسان تنها در دایره قدر و قدرت پروردگار علیم و حکیم میسر است، انگیزه حرکت و اراده تغییر را در دل‌ها زنده و تقویت کند.
در عین حال، باید هشداردهنده‌ای مسئولیت‌پذیر باشد؛ انحراف‌ها، ستم‌ها و پیامدهای زیان‌بار رفتارهای فردی و اجتماعی را با درایت، صراحت، حکمت و خیرخواهی بیان کند؛ زیرا دعوت إلی الله نه بر ناامید کردن انسان‌ها استوار است و نه بر نادیده گرفتن خطاها، آسیب‌ها و انحراف‌ها؛ بلکه لازم است میان امید و هشدار، تشویق و تذکر، و رحمت و مسئولیت توازن برقرار کند.
وجود دعوتگر آگاه و دلسوز باید بسان چراغی فروزان و هدایتگر باشد؛ با علم، حکمت، اخلاق نیکو و شناخت درست واقعیت‌ها، راه را از بیراهه بازشناسد و مسیر درست را نشان دهد و در مواجهه با مسائل پیچیده، به‌جای شتاب‌زدگی، بی‌توجهی و احیاناً تعصب‌ورزی و داوری‌های سطحی و به‌دور از انصاف و موازین قسط الهی، زمینه فهم درست و تصمیم‌گیری سنجیده را فراهم سازد.
پنجم: توان شناخت مقاصد شریعت؛ اساس دعوت متناسب با نیازهای انسان، عصر و نسل
یکی از نکات مهم در شناخت شریعت اسلامی، توجه به این حقیقت است که احکام و تعالیم دین با مصالح و نیازهای واقعی انسان ارتباطی تنگاتنگ دارد. شریعت آمده است تا زمینه هدایت، عدالت، رشد، تعالی، اصلاح و سعادت انسان را فراهم سازد و از او در برابر زیان‌ها و مفاسد محافظت کند.
همان‌گونه که در این سیاق، قرآن مجید از زبان قهرمان توحید، سیدنا ابراهیم، علی نبینا وعلیه الصلاة والسلام، به زیبایی می‌فرماید:
أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئًا وَلَا يَضُرُّكُمْ.
(الأنبياء: ۶۶)
ترجمه: ابراهیم گفت: «آیا شما به‌جای خدا چیزی را می‌پرستید که هیچ سود و زیانی به شما نمی‌رساند؟»
ازاین‌رو، دعوتگر باید افزون بر شناخت احکام، با مقاصد و حکمت‌های شریعت نیز آشنا باشد و در انتقال پیام دین، منافع انسان‌ها و شرایط واقعی زندگی آنان را مدنظر قرار دهد.
در این زمینه، سه اصل بسیار شایان توجه است:
الف) نفی حرج و دشواری ناموجه
خداوند متعال می‌فرماید:
يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ.
(البقرة: ۱۸۵)
و در آیه دیگری می‌فرماید:
وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ.
(الحج: ۷۸)
این آیات بر نفی دشواری و تنگناهای ناموجه در دین دلالت دارند. دعوتگر باید از سخت‌گیری‌های بی‌مورد، تحمیل دشواری‌های غیرضروری و ارائه چهره‌ای خشک و طاقت‌فرسا از دین بپرهیزد. بدیهی است آسان‌گیری به معنای کنار گذاشتن احکام و مسئولیت‌های دینی نیست؛ بلکه به معنای پایبندی به شریعت، همراه با رعایت حدود و رخصت‌هایی است که دین مقرر نموده و پرهیز از افراط، ایجاد تکلف و عسر و حرج است.
ب) آسان‌گیری و فراهم کردن زمینه عمل و تسهیل امور
ام‌المؤمنین عائشه رضی‌الله‌عنها نقل می‌کند که:
«مَا خُيِّرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَيْنَ أَمْرَيْنِ إِلَّا اخْتَارَ أَيْسَرَهُمَا مَا لَمْ يَكُنْ إِثْمًا».
(رواه الإمام البخاري)
دعوتگر باید در کنار تبیین تکالیف، راه‌های عملی انجام آن‌ها را نیز نشان دهد و با توجه به توانایی‌ها، شرایط و مراحل رشد مخاطبان، زمینه التزام آگاهانه و پایدار آنان را فراهم سازد.
ج) رعایت حرکت تدریجی و توجه به ظرفیت مخاطبان
اصولاً هدایت انسان‌ها و اصلاح جامعه، فرایندی تدریجی است. تغییر باورها، اصلاح رفتارها و ایجاد عادت‌های پایدار، به آموزش، تمرین، صبر، استمرار و پایداری نیاز دارد.
شایسته است دعوتگر موفق، ظرفیت مخاطبان را بشناسد، اولویت‌ها را درست تشخیص دهد و میان هدف‌های بلندمدت و گام‌های عملی و مرحله‌ای ارتباط برقرار کند. نه از اصول و ثوابت چشم‌پوشی کند و نه انتظار داشته باشد که همه اصلاحات در زمانی کوتاه تحقق یابند.
ششم: دعوت؛ رسالتی جهانی با مسئولیت‌های منطقه‌ای و محلی
دعوت به‌سوی خدا، رسالتی جهانی و جاودان است؛ اما تحقق آن در هر جامعه، نیازمند شناخت شرایط خاص همان جامعه و تشخیص اولویت‌ها و نیازهای اساسی آن جامعه است.
جهانی بودن اسلام اقتضا می‌کند که دعوتگر از افقی گسترده برخوردار باشد و بتواند فراتر از وابستگی‌های سازمانی، ملی و مذهبی، با سایر انسان‌ها، فرهنگ‌ها، جریان‌ها و نسل‌های گوناگون ارتباط برقرار کند؛ زیرا مسئولیت محلی و منطقه‌ای او ایجاب می‌کند که مسائل واقعی مردم پیرامون خود را بشناسد و برای رفع نیازها و حل مشکلات آنان، راه‌های متناسب با شرایط حاکم را مورد توجه قرار دهد تا بتواند سهم و نقشی مؤثر ایفا نماید.
امروزه تحولات سریع علمی و فناوری، گسترش ارتباطات، تغییر سبک زندگی، مسائل خانواده، دغدغه‌های جوانان و پرسش‌های تازه درباره دین و اخلاق، مسئولیت دعوتگران را سنگین‌تر و دشوارتر کرده است.
ازاین‌رو، دعوتگر موفق باید همواره دانش و مهارت‌های خود را توسعه دهد، از ابزارهای ارتباطی متناسب با زمان بهره ببرد، به پرسش‌های نسل جدید گوش جان بسپارد و در کنار تبیین ارزش‌های ثابت اسلامی، برای مسائل نوپدید پاسخ‌های سنجیده، مسئولانه و به‌روز ارائه کند.
در این مسیر، شناخت اولویت‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا امکانات و توانایی‌های ما محدود است و موفقیت در گرو آن است که مسائل مهم‌تر و نیازهای اساسی‌تر را به‌درستی تشخیص دهیم و نیروها، فرصت‌ها و ظرفیت‌های موجود را در مسیر آن‌ها به کار گیریم.
از پیشگاه خداوند متعال طلب می‌کنم ما را از دعوتگران آگاه، مخلص، حکیم و نیک‌کردار قرار داده و توفیق دهد که با پیروی از سیره پیامبر گرامی اسلام ﷺ، رسالت دعوت و اصلاح را به شایسته‌ترین وجه ممکن به انجام رسانیم.
وَمَا ذَٰلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ.
وَصَلَّى اللَّهُ وَسَلَّمَ وَبَارَكَ عَلَى نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ، وَعَلَى آلِهِ وَأَصْحَابِهِ أَجْمَعِينَ.
وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.
نظرات