مشروح بیانات استاد عبدالرحمن پیرانی دبیرکل جماعت دعوت و اصلاح به شرح زیر است:
بسم الله الرحمن الرحیم
الْحَمْدُ لِلَّهِ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ، وَعَلَى آلِهِ وَأَصْحَابِهِ وَمَنْ وَالَاهُ.
یکی از ضرورت‌های اساسی در موفقیت و پویایی هر جمع، جریان و نهاد اصلاحی، همراهی، نصح و نظارت مستمر، مسئولانه و اثربخش بر عملکردهاست. زیرا برخورداری از اهداف بلند، نیروهای متعهد و برنامه‌های استراتژیک، به‌تنهایی موفقیت مطلوب را تضمین نمی‌کند؛ بلکه لازم است عملکردها به‌طور مستمر مورد توجه قرار گیرند، با سیاست‌ها و برنامه‌های جمع انطباق داده شوند، میزان تحقق اهداف مشخص گردد، نقاط قوت و ضعف شناسایی شود و زمینه اصلاح و بهبود فراهم آید.
از این منظر، نباید نظارت را صرفاً ابزاری اداری برای ارزیابی افراد یا کشف خطاها دانست؛ بلکه شایسته است نظارت را بخشی از مسئولیت امانت‌داری، اصلاح‌ورزی و پاسداری از اهداف، ارزش‌ها و مصالحی به حساب آورد که جمع و جریانی خادم دین و ملت برای تحقق آن‌ها شکل گرفته است. بنابراین، نظارت باید در خدمت ارتقای کیفیت عملکرد، تقویت انسجام، پیشگیری از آسیب‌ها و نزدیک‌کردن عملکرد واقعی مجموعه به اهداف و آرمان‌های جمع باشد.
شما بزرگواران مستحضر هستید که با تأمل در سوره مبارکه انفال، به‌ویژه آیات مربوط به جنگ بدر و حوادث پیرامون آن، می‌توان رهنمودهای مهمی درباره عوامل تقویت یک جمع یا جامعه هماهنگ ایمانی، حفظ انسجام درونی و فراهم‌شدن زمینه نصرت الهی به دست آورد. این رهنمودها، افزون بر جنبه ایمانی و اخلاقی، برای مدیریت و نظارت بر عملکرد مجموعه‌های اصلاح‌ورز نیز قابل تأمل و بهره‌گیری‌اند.
اجازه بفرمایید در این سیاق، چهار اصل اساسی را مورد تأکید قرار دهیم:
۱. نظارت بر حفظ اخوت و سلامت روابط درون مجموعه
نخستین اصل، ضرورت پاسداری از اخوت اسلامی و مراقبت از سلامت روابط انسانی و ایمانی میان اعضای مجموعه است.
اخوت اسلامی، صرفاً احساسی قلبی یا شعاری برای ایجاد همدلی نیست؛ بلکه مبنایی برای تنظیم روابط، تقویت همکاری، مسئولیت‌پذیری و ادای متقن وظیفه آبادانی، خیرخواهی و تعامل سازنده میان اهل ایمان است. قابل توجه است که این اخوت، نه‌تنها پیوندهای نسبی، قومی، قبیله‌ای و وطنی را نفی نمی‌کند، بلکه آن‌ها را در چارچوب ارزش‌های ایمانی، انسانی و اخلاقی، هدفمند و ضابطه‌مند می‌سازد تا به زمینه‌ای برای تعصب، تبعیض، تفرقه یا دشمنی تبدیل نشوند.
بر این اساس، یکی از وظایف نظارتی در مجموعه‌ها و جریان‌های اسلامی، بررسی کیفیت روابط درون‌گروهی و اطمینان از حاکمیت معیارهای شایستگی و رعایت عدالت، به‌ویژه در واگذاری مسئولیت‌هاست؛ به‌گونه‌ای که روابط شخصی، گرایش‌های گروهی و ملاحظات غیرمرتبط، جایگزین معیارهای جمعی نشوند.
بدیهی است نظارت از نگاه جماعت، به معنای دخالت در حریم خصوصی افراد یا ایجاد فضای بی‌اعتمادی نیست؛ بلکه به معنای مراقبت از سلامت روابط سازمانی، پیشگیری از تبعیض، تقویت اعتماد متقابل و فراهم‌کردن زمینه همکاری صمیمانه و صادقانه است.
در واقع، هرچه روابط درونی جمع بر پایه اخوت، عدالت، احترام و خیرخواهی استوارتر باشد، زمینه پذیرش نقد، انتقال تجربه، مشارکت و همکاری برای تحقق اهداف مشترک نیز فراهم‌تر خواهد شد؛ به‌ویژه در شرایط کنونی اوضاع کشورمان که بیش از پیش به ایجاد فضای گفت‌وگو و تبادل آرا و کاستن از آلام، درد و خشم نیاز داریم.
۲. نظارت بر پیشگیری از تنازع و توفیق مدیریت سازنده اختلافات
دومین اصل، مراقبت از وحدت و انسجام مجموعه و پیشگیری از تبدیل اختلاف‌نظرها به نزاع و تقابل است.
اختلاف‌نظر در یک مجموعه پویا، امری طبیعی و نشان سرزندگی است؛ زیرا افراد از تجربه‌ها، برداشت‌ها و دیدگاه‌های متفاوتی برخوردارند. اما آنچه اهمیت دارد، نه حذف تفاوت دیدگاه‌ها، بلکه مدیریت درست آن‌ها و جلوگیری از تبدیل اختلاف‌های قابل‌حل به نزاع‌های فرساینده و تنازع‌آفرین است.
خداوند متعال در سوره انفال می‌فرماید:
﴿وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ﴾
(الأنفال: ۴۶)
«از فرمان خدا و پیامبرش اطاعت کنید و با یکدیگر نزاع و دعوا نکنید که در آن صورت سست می‌شوید و قدرت، شکوه و هیبت شما از میان می‌رود؛ و شکیبایی کنید که خداوند با شکیبایان است.»
این آیه، رابطه میان تنازع و تضعیف توان جمعی را به‌روشنی بیان می‌کند. نزاع، علاوه بر آسیب‌رساندن به روابط افراد، انرژی مجموعه را نیز از اهداف اصلی منحرف می‌سازد، اعتماد را کاهش می‌دهد و توانایی‌ها و ظرفیت‌های موجود را به‌جای خدمت به اهداف مشترک، صرف تقابل‌های درونی می‌کند و هدر می‌دهد.
قرآن مجید در تبیین شیوه مواجهه با اختلاف می‌فرماید:
﴿فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ﴾
(النساء: ۵۹)
این آیه، ضرورت حل اختلاف از طریق رجوع به آموزه‌ها و معیارهای هدایتگر دینی را یادآور می‌شود. الحمدلله، در جماعت، حدود اختیارات، مسئولیت‌ها، تصمیم‌گیری‌ها، شیوه رسیدگی به اختلافات و راهکارهای جلوگیری از تکرار آسیب‌ها تا حدودی روشن است.
۳. نظارت بر تقویت الفت، اعتماد، همدلی و انسجام جمعی
سومین اصل، مراقبت از عواملی است که به تقویت پیوندهای درونی، افزایش اعتماد و تحقق اخوت واقعی در مجموعه کمک می‌کنند.
خداوند متعال درباره الفت میان دل‌های اهل ایمان می‌فرماید:
﴿وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ ۚ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ ۚ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ﴾
(الأنفال: ۶۳)
ترجمه: بین دل‌هایشان الفت و پیوند ایجاد کرد. اگر هر آنچه در زمین است، همه را هزینه می‌کردی تا بین آنان انس و الفت پدید آوری، نمی‌توانستی بین دل‌هایشان الفت دهی؛ اما خدا میان آنان الفت پدید آورد. بی‌گمان، خداوند شکست‌ناپذیر و حکیم است.
«و میان دل‌های آنان الفت برقرار کرد؛ اگر تمام آنچه را در زمین است انفاق می‌کردی، نمی‌توانستی میان دل‌هایشان الفت برقرار کنی، اما خداوند میان آنان الفت ایجاد کرد؛ بی‌گمان، او، پروردگار هستی، شکست‌ناپذیر و حکیم است.»
این آیه، اهمیت الفت و پیوند قلبی را در جامعه‌ای ایمانی و سالم نشان می‌دهد. هرچند ایجاد الفت حقیقی در میان دل‌ها به توفیق الهی بستگی دارد، مسئولان و اعضای جماعت نیز وظیفه دارند با رفتار درست خویش و نیز تصمیم‌ها و شیوه تعامل خود، زمینه‌های آن را فراهم سازند.
از این منظر، باید کیفیت محیط سازمانی و روابط میان اعضا را نیز مورد توجه قرار دهیم و از خود بپرسیم که آیا اکنون فضای حاکم بر روابط جمع ما در این شهر، استان یا در کل، به اعتماد، همکاری و احساس تعلق جمعی کمک می‌کند؟ آیا مسئولان در رفتار و تصمیم‌گیری، الگوی عدالت، خیرخواهی و دلسوزی هستند؟ آیا زمینه مشارکت و بهره‌گیری از توانایی‌های تمامی اعضای محترم و هواداران گرامی فراهم است؟ و آیا میان ارزش‌های اعلام‌شده از جانب جماعت با رفتارهای عملی تناسب و انطباق وجود دارد؟
به‌ویژه با توجه به تشکیل مجامع مشورتی و تفویض اختیار، انتظار می‌رود شاهد همراهی، همکاری و پذیرش مسئولیت تمامی خواهران و برادران عضو جماعت و مشارکت آن عزیزان در وظایف جمعی باشیم.
زیرا اگر در گفتار از مشارکت سخن گفته شود، اما در عمل از فرصت مشارکت استفاده نکنیم؛ اگر از اخوت سخن گفته شود، اما رفتارها از بی‌اعتمادی و دوری حکایت کنند؛ و اگر از مسئولیت‌پذیری سخن بگوییم، اما در میدان عمل حاضر به پذیرش هیچ‌گونه مسئولیتی نباشیم، در حق خود، جمع و جامعه جفا کرده‌ایم!
۴. نظارت بر امانت‌داری و پاسخ‌گویی در مسئولیت‌ها
چهارمین اصل، پاسداری از امانت‌داری و تقویت پاسخ‌گویی در انجام مسئولیت‌هاست.
از منظر دین مبین اسلام، مسئولیت، امتیاز شخصی یا فرصتی برای اعمال سلیقه نیست؛ بلکه امانتی است که باید در چارچوب اهداف، ضوابط و مصالح جمع و جامعه ادا شود.
خداوند متعال می‌فرماید:
﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ﴾
(الأنفال: ۲۷)
«ای کسانی که ایمان آورده‌اید، به خدا و پیامبر او خیانت نکنید و در امانت‌های خود آگاهانه خیانت نورزید.»
در یک جمع ایمانی یا تشکلی مدنی و اصلاح‌ورز، امانت تنها به اموال و امکانات مادی محدود نیست؛ بلکه وقت، توانایی‌ها، اطلاعات، جایگاه، مسئولیت، اعتماد اعضا و فرصت‌های خدمت به جامعه نیز از مصادیق مهم امانت محسوب می‌شوند. بر این اساس، شایسته است میزان پایبندی به مسئولیت‌ها، کیفیت اجرای برنامه‌ها، نحوه استفاده از امکانات و تناسب تصمیم‌ها با اهداف و ضوابط مجموعه، مورد توجه جدی قرار گیرد.
بدیهی است برای تحقق این امر مبارک، لازم است وظایف و انتظارات معین باشند، برنامه‌ها از معیارهای قابل ارزیابی برخوردار باشند، گزارش عملکرد به‌صورت منظم ارائه گردد و نقاط قوت و ضعف، منصفانه مورد بررسی قرار گیرند.
نکته قابل توجه: شایسته است نظارت به اقدام اصلاحی و رفع کاستی‌ها منجر شود.
جمع‌بندی: نظارت، ضرورتی برای سلامت، پویایی و اثربخشی
قابل توجه مسئولان گرامی در امر نظارت و بررسی عملکرد!
آنچه از این رهنمودهای قرآنی می‌توان دریافت، این است که سلامت و موفقیت یک مجموعه و جریان اسلامی و تشکل مدنی، تنها به اهداف و برنامه‌های آن وابسته نیست؛ بلکه به کیفیت روابط، شیوه مدیریت اختلافات، میزان اعتماد و انسجام درونی و چگونگی انجام مسئولیت‌ها نیز بستگی دارد.
بر این اساس، نظارت اثربخش باید این چهار عرصه را به‌صورت هم‌زمان مورد توجه قرار دهد:
نخست، حفظ اخوت و سلامت روابط درون مجموعه؛ دوم، پیشگیری از تنازع و مدیریت سازنده اختلافات؛ سوم، تقویت الفت، اعتماد و انسجام جمعی؛ و چهارم، تضمین امانت‌داری و پاسخ‌گویی در مسئولیت‌ها.
این چهار اصل، مکمل یکدیگرند و باید با هم دیده شوند. امانت‌داری بدون روابط سالم، آسیب‌پذیر می‌شود؛ اختلافات مدیریت‌نشده، برادری و انسجام جمعی را تضعیف می‌کند؛ و فقدان اعتماد، مشارکت و مسئولیت‌پذیری را کاهش می‌دهد. ازاین‌رو، نظارت باید نگاهی جامع به عملکرد مجموعه داشته باشد و هم‌زمان به نتایج، روابط، فرایندها و میزان پایبندی به ارزش‌ها توجه کند.
چنین نظارتی باید مستمر، منصفانه، شفاف، اصلاح‌محور و متناسب با شرایط مجموعه باشد؛ نقاط قوت را تقویت کند، کاستی‌ها را به‌موقع تشخیص دهد و برای بهبود عملکرد، راهکارهای عملی ارائه دهد.
در نهایت، نباید فراموش کنیم که نصرت الهی در پرتو ایمان، اطاعت، صبر، حفظ انسجام، ادای امانت و پایبندی به سنن الهی حاصل می‌شود.
امیدواریم با تقویت فرهنگ نظارت مسئولانه، گفت‌وگوی صمیمانه، نقد خیرخواهانه، پاسخ‌گویی و اصلاح مستمر، بتوانیم سلامت جمعی، انسجام سازمانی، پویایی و کارآمدی را افزایش دهیم و در مسیر خدمت به دین، جامعه و مردم، گام‌های مؤثرتری برداریم.
وَاللَّهُ هُوَ الْمُوَفِّقُ وَهُوَ وَلِيُّ الصَّالِحِينَ.
نظرات
بژی مامۆستا گیان، به خودا تۆمان نەبێ هیچ نین.