استاد عبدالرحمن پیرانی دبیرکلّ جماعت دعوت و اصلاح در این سخنان، با اشاره به آیات ۶۵ سوره‌ی صاد، رسالت پیامبر خاتم ﷺ را رسالت انذار و هشداردهندگی دانست و اظهار کرد که این رسالت بر آگاه‌سازی انسان‌ها نسبت به حقیقت، سرانجام اعمال و مسئولیت‌هایشان و دعوت آنان به توحید و بندگی خداوند استوار است. به گفته‌ی وی، تأکید قرآن بر یگانگی و قهّاریت پروردگار نیز بیانگر آن است که تنها خداوند شایسته‌ی پرستش و اطاعت مطلق است و هیچ موجودی در برابر اراده و حاکمیت او استقلال ذاتی ندارد.
وی در ادامه، با استناد به آیات ۷۱ و ۷۲ سوره‌ی صاد درباره‌ی آفرینش انسان و فرمان خداوند به فرشتگان برای سجده بر آدم، به جایگاه انسان در نظام آفرینش پرداخت و گفت: تعبیر «مِنْ رُوحِي» بیانگر شرافت و کرامتی است که خداوند برای انسان مقرّر داشته است و نباید آن را به معنای جزئی از ذات پروردگار بودن روح انسان دانست.
استاد پیرانی همچنین توضیح داد که سجده‌ی فرشتگان برای آدم، سجده بندگی و پرستش او نبود؛ بلکه فرمانی الهی و نشانه‌ای از تکریم انسان و اظهار جایگاه ویژه‌ی او در نظام آفرینش بود. پس از آفرینش آدم و صدور فرمان الهی، همه‌ی فرشتگان سجده کردند، امّا ابلیس از این فرمان سرپیچی کرد و به‌سبب تکبّر، در شمار کافران قرار گرفت.
این مترجم قرآن کریم، داستان سرپیچی ابلیس را از موضوعات مهمّ انسان‌شناسی قرآنی دانست و افزود: رفتار ابلیس صرفاً یک نافرمانی معمولی نبود، بلکه ریشه در خودبزرگ‌بینی، برتری‌جویی و احساس استحقاق برتر بودن داشت. او به‌جای تسلیم در برابر فرمان پروردگار و پذیرش حکمت الهی، داوری و تشخیص خود را بر فرمان خداوند مقدّم دانست.
وی با اشاره به آیه‌ی ۷۵ سوره‌ی صاد، یادآور شد که خداوند از ابلیس پرسید چه چیزی مانع سجده‌ی او در برابر مخلوقی شده است که خداوند با دو دست قدرت خویش آفریده است و آیا تکبّر ورزیده یا خود را از برتران پنداشته است. به گفته‌ی استاد پیرانی، پاسخ ابلیس به این پرسش نیز نشان داد که او نه‌تنها خطای خود را نپذیرفت، بلکه بر ادّعای برتری خویش پافشاری کرد و گفت: «مَن از او بهترم؛ زیرا مرا از آتش آفریده‌ای و او را از گل آفریده‌ای.»
وی استدلال ابلیس را مبتنی بر مقایسه‌ای نادرست و معیارگذاری خودساخته توصیف کرد و گفت: ابلیس منشأ مادّی آفرینش خود را معیار برتری قرار داد و از این حقیقت غافل ماند که ارزش و اعتبار مخلوقات به مادّه‌ی اوّلیه‌ی آفرینش آنان وابسته نیست، بلکه باید آن را در حکمت، جایگاه و هدفی جست‌وجو کرد که خالق هستی برایشان مقرّر داشته است.
استاد پیرانی افزود: خاک و آتش هر دو آفریده‌ی خداوند و تابع نظام حکیمانه‌ی آفرینش‌اند. هیچ‌یک از موجودات در انتخاب مادّه‌ی اوّلیه، زمان و مکان آفرینش خود اختیاری نداشته‌اند تا بتوانند آن را مبنای فخر و برتری‌جویی قرار دهند. ازاین‌رو، ارزش حقیقی انسان را باید در ایمان، تقوا، مسئولیت‌پذیری و چگونگی ایفای رسالت الهی او جست‌وجو کرد، نه در ویژگی‌های ظاهری، منشأ مادّی یا امتیازاتی که خارج از اختیار اوست.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، استکبار را فراتر از یک حالت روانی یا احساس برتری دانست و تصریح کرد: استکبار هنگامی به موضعی خطرناک در عرصه‌ی فکر و عمل تبدیل می‌شود که انسان خود را معیار حقّ بداند و تشخیص و داوری خویش را بر فرمان و حکمت الهی مقدّم بشمارد. ابلیس نه‌تنها از فرمان پروردگار سرپیچی کرد، بلکه با اتّکا به معیارهای خودساخته، فرمان الهی را نادرست و ناموجّه تلقّی کرد و بر حقّانیت داوری خویش پافشاری نمود.
دبیرکلّ جماعت دعوت و اصلاح با تأکید بر ضرورت تمایز میان گونه‌های نافرمانی، خاطرنشان کرد که باید میان نافرمانی ناشی از ضعف، غفلت و غلبه‌ی نفس با نافرمانی استکباری تفاوت قائل شد. انسانی که با وجود پذیرش حقّ، بر اثر ضعف مرتکب گناه می‌شود، می‌تواند از طریق توبه، پشیمانی و جبران به مسیر بندگی بازگردد؛ امّا موضع ابلیس از جنس دیگری بود، زیرا او در برابر فرمان خداوند، ادّعای برتری و حقّانیت موضع خود را مطرح کرد و بر آن اصرار ورزید.
پیرانی این موضوع را هشداری جدّی برای انسان‌ها، به‌ویژه کسانی دانست که آگاهانه و با شناخت حقّ از الگوی فکری و عملی ابلیس پیروی می‌کنند. به گفته‌ی وی، این خطر زمانی آشکار می‌شود که افراد، منافع، امتیازات، قدرت، موقعیت یا تشخیص شخصی خود را بر حقّ و عدالت مقدّم بدارند و به‌جای پذیرش معیارهای الهی، در پی تحمیل معیارهای خودساخته بر دیگران باشند.
وی در ادامه، داستان آفرینش آدم و سرپیچی ابلیس را با سنّت الهی ابتلا و آشکار شدن حقیقت شخصیت انسان در عرصه‌ی انتخاب و عمل مرتبط دانست و گفت: حوادث، فرصت‌ها، دشواری‌ها و موقعیت‌های زندگی، زمینه‌ی ظهور حقیقت درونی انسان و میزان پایبندی او به حقّ، عدالت و معیارهای الهی هستند. انسان در مواجهه با موقعیت‌های گوناگون، از طریق انتخاب‌ها و موضع‌گیری‌های آگاهانه‌ی خود، آنچه را در ضمیر دارد در عرصه‌ی عمل آشکار می‌سازد.
به گفته‌ی دبیرکلّ جماعت دعوت و اصلاح، ابتلای الهی به معنای دستیابی خداوند به دانشی تازه درباره‌ی انسان نیست؛ زیرا علم پروردگار ازلی و فراگیر است. حکمت ابتلا اقتضا می‌کند که استعدادها، گرایش‌ها و انتخاب‌های انسان با اراده و اختیار خود او در عالم واقع ظهور یابند و زمینه‌ی تحقّق مسئولیت و استحقاق پاداش یا کیفر فراهم شود. ازاین‌رو، انسان مؤمن باید در مواجهه با رویدادها و تحوّلات زندگی، هوشیارانه و مسئولانه عمل کند و رسالت و مسئولیت خویش را از یاد نبرد.
پیرانی در تبیین پیامدهای اجتماعی داستان ابلیس، این روایت قرآنی را هشداری همیشگی درباره‌ی خطر خودبزرگ‌بینی، خودبرتربینی، معیارگذاری نادرست و ایستادگی در برابر حقّ و عدالت دانست. وی تأکید کرد که هیچ‌کس نباید ویژگی‌های غیرارادی خود، از جمله نژاد، تبار، خانواده، موقعیت اجتماعی و امکانات اوّلیه زندگی را ملاک برتری بر دیگران قرار دهد.
وی همچنین یادآور شد که هیچ فرد یا گروهی حقّ ندارد منافع و امتیازات خود را بر معیارهای پذیرفته‌شده حقّ و عدالت مقدّم بدارد یا به اعتبار قدرت و موقعیت خویش، خود را فراتر از قواعد و مسئولیت‌های مشترک بداند. به گفته‌ی او، ارزش حقیقی انسان در ایمان، تقوا، عمل صالح، خیرخواهی و خدمت به همنوعان آشکار می‌شود.
دبیرکلّ جماعت دعوت و اصلاح در ادامه افزود: استکبار ابلیسی در زندگی فردی و اجتماعی هنگامی بازتولید می‌شود که انسان یا گروهی از انسان‌ها، به‌جای التزام به حقّ و عدالت، خود را معیار حقّ بدانند و از پذیرش مسئولیت و پاسخ‌گویی در برابر معیارهای الهی و اصول عادلانه سر باز زنند.
وی در بخش پایانی سخنان خود، به سه نکته درباره‌ی داستان ابلیس اشاره کرد. نخست اینکه قرآن کریم در آیه‌ی ۵۰ سوره‌ی کهف تصریح می‌کند که ابلیس از جنّ بود، نه از فرشتگان؛ هرچند در میان فرشتگان حضور داشت و مخاطب فرمان الهی قرار گرفت. دوّم اینکه حوادث و ابتلائات زندگی، زمینه‌ی ظهور حقیقت انتخاب‌ها و موضع‌گیری‌های انسان‌اند و همین امر، ضرورت هوشیاری، تقوا و مسئولیت‌پذیری را در همه‌ی شرایط یادآور می‌شود. سوّم اینکه ویژگی‌های غیرارادی و امتیازات اوّلیه نباید مبنای برتری‌جویی قرار گیرند؛ بلکه ایمان، تقوا، شایستگی، عمل صالح و خدمت به جامعه، معیارهای حقیقی ارزش و اعتبار انسان هستند.
استاد پیرانی در جمع‌بندی سخنان خود خاطرنشان کرد که انسان در نظام آفرینش از جایگاهی ویژه برخوردار است، امّا این جایگاه با مسئولیت و تکلیف همراه است. ارزش واقعی انسان نیز در میزان تسلیم آگاهانه در برابر حقّ و پایبندی عملی به عدالت و موازین قسط الهی آشکار می‌شود.
وی در پایان، ابراز امیدواری کرد که درس‌های قرآنی داستان آفرینش آدم و سرپیچی ابلیس، راهنمای اصلاح فردی و اجتماعی و تنظیم زندگی بر اساس حقّ، عدالت، مسئولیت‌پذیری و تقوا باشد و از خداوند خواست اهل ایمان را از شرّ نفس و شیطان مصون بدارد و توفیق شناخت حقّ، پایبندی به آن و انجام عمل صالح را به همگان عنایت فرماید.
نظرات