به نام خداوند بخشنده و مهربان
ستایش خداوند را، و درود و سلام بر رسول خدا و خاندان و یارانش و همه کسانی که از او پیروی کرده‌اند.
اما بعد؛ ای برادران! اسلام برای استوارکردن پیوندهای برادری که محبت در راه خدا را به همراه دارد، نهایت اهتمام را به کار بسته است؛ تا آنجا که برادری‌ای را که دل‌ها را به یکدیگر پیوند می‌دهد، یکی از پایه‌های ایمان قرار داده است؛ به‌گونه‌ای که ایمان بدون آن کامل نمی‌شود و تحقق نمی‌یابد. بلکه برادری را از استوارترین پیوندهای ایمان و کامل‌ترین جلوه‌های آن دانسته است.
خداوند متعال می‌فرماید:
«مؤمنان جز این نیستند که برادر یکدیگرند.» (حجرات: ۱۰)
و پیامبر خدا ﷺ فرمود:
«مسلمان برادر مسلمان است؛ به او ستم نمی‌کند، او را به دشمن وانمی‌گذارد، خوارش نمی‌کند و تحقیرش نمی‌نماید.» (متفق‌علیه)
و نیز فرمود:
«مؤمنان در محبت، رحمت و همدلی با یکدیگر، همچون یک پیکرند؛ هرگاه عضوی از آن به درد آید، دیگر اعضای پیکر با بی‌خوابی و تب با او همراه می‌شوند.» (متفق‌علیه)
از همین رو، برادری یکی از ارکان بیعت ما بوده است و یکی از پایه‌های اصلاح اجتماعی کاملی که اسلام برای انسان‌ها به ارمغان آورده، برقراری و اعلام برادری میان مردم است.
معنای برادری نزد برادران مسلمان
استاد حسن‌البنا رحمه‌الله، می‌گوید:
«منظورم از برادری این است که دل‌ها و جان‌ها با پیوند عقیده به یکدیگر گره بخورند؛ چراکه عقیده استوارترین و گرانبهاترین پیوندهاست. برادری، خواهر ایمان است و تفرقه، برادر کفر. نخستین سرچشمه قدرت، قدرت وحدت است و وحدت بدون محبت شکل نمی‌گیرد. پایین‌ترین مرتبه محبت، سلامت سینه و پاکی دل است و والاترین مرتبه آن، ایثار:
«و آنان دیگران را بر خود مقدم می‌دارند، هرچند خود نیازمند باشند؛ و کسانی که از بخل نفس خویش در امان بمانند، آنان رستگارانند.» (حشر: ۹)
برادر راستین، برادرانش را بر خود مقدم می‌دارد؛ زیرا اگر آنان را نداشته باشد، چیزی نخواهد بود و اگر آنان او را نداشته باشند، دیگری را خواهند یافت. «گرگ، گوسفند دورافتاده از گله را می‌خورد.» (ابوداوود؛ ابن‌حبان و حاکم آن را صحیح دانسته‌اند.)
و «مؤمن برای مؤمن همچون بنایی است که اجزای آن یکدیگر را استوار می‌سازند.» (متفق‌علیه)
خداوند متعال نیز می‌فرماید:
«مردان و زنان مؤمن، دوستان و یاوران یکدیگرند.» (توبه: ۷۱)
پس باید چنین باشیم.»
برادری نزد ما بخشی از دین است
اخوان همواره برای تحقق برادری راستین و کامل در میان خود کوشیده‌اند و تلاش کرده‌اند چیزی صفای روابطشان را مکدر نکند. آنان بر این باورند که برادری دینی از برترین راه‌های تقرب به خداوند است و با پاسداری از آن، در پی دستیابی به درجات والای الهی‌اند.
از همین رو، همواره بر رعایت حقوق برادری تأکید داشته‌اند؛ حقوقی که رابطه میان برادران را از کدورت‌ها و تیرگی‌ها و وسوسه‌های شیطانی پاک می‌کند. اهل علم، کمترین مرتبه برادری را این دانسته‌اند که انسان با برادرش همان‌گونه رفتار کند که دوست دارد با او رفتار شود.
برخی از حقوق برادری
یکی از حقوق برادری، شکیبایی در برابر خطای برادر تا زمانی است که به حق بازگردد؛ بی‌آنکه او را رسوا کنند یا لغزش‌هایش را در میان مردم منتشر سازند.
ابودرداء می‌گوید:
«اگر برادرت تغییر کرد و از آنچه پیش‌تر بر آن بود فاصله گرفت، به سبب آن او را رها نکن؛ زیرا برادرت گاهی کج می‌شود و گاهی به راه راست بازمی‌گردد.»
ابراهیم نخعی نیز گفته است:
«برادرت را به سبب گناهش ترک نکن و از او دوری مگزین؛ زیرا ممکن است امروز گناهی مرتکب شود و فردا آن را ترک کند.»
در برخی از آثار نیز آمده است که عیسی علیه‌السلام به حواریون گفت:
«اگر برادرتان را در خواب ببینید و باد جامه‌اش را کنار زده باشد، چه می‌کنید؟»
گفتند: او را می‌پوشانیم و جامه‌اش را بر او می‌کشیم.
فرمود: «نه، شما عورت او را آشکار می‌کنید!»
گفتند: «سبحان‌الله! چه کسی چنین کاری می‌کند؟»
فرمود: «یکی از شما سخنی درباره برادرش می‌شنود، چیزی بر آن می‌افزاید و آن را با آب‌وتاب بیشتری میان مردم منتشر می‌کند.»
حتی هنگامی که برادران در دیدگاه‌های خود با یکدیگر اختلاف پیدا می‌کنند، پیوند برادری آنان را از افتادن در دام هتک حرمت، انتشار شبهات و بازگو کردن افتراها بازمی‌دارد. آنان این سخن حکیمانه امام شافعی رحمه‌الله را از یاد نمی‌برند:
«آزادمنش کسی است که دوستی یک لحظه را پاس بدارد و خود را وامدار کسی بداند که حتی یک سخن به او آموخته است.»
از دیگر حقوق برادری که اخوان‌المسلمین به آن دعوت می‌کنند، همان چیزی است که فضیل بن عیاض رحمه‌الله چنین بیان کرده است:
«نگاه کردن برادر به چهره برادرش با محبت و رحمت، عبادت است. محبت در راه خداوند جز با رحمتی که در معاشرت و همنشینی لازم است، کامل نمی‌شود؛ و هنگام جدایی، با خیرخواهی و نصیحت، پرهیز از غیبت، وفاداری کامل، انس و الفت، دوری از درشتی و از میان رفتن احساس بیگانگی.»
گفته‌اند:
«هرگاه غیبت پدیدار شود، برادری از میان می‌رود.»
و چه نیکوست سخن یکی از سلف که خطاب به برادری که از او روی گردانده بود، گفت:
فرض کنیم آن‌گونه که می‌گویی، من بدی کرده‌ام؛
پس عاطفه و مهر برادری کجاست؟یا اگر تو نیز همان‌گونه که من بدی کرده‌ام، بدی کرده‌ای؛
پس فضل و جوانمردی تو کجاست؟
از اخلاق یک برادر مسلمان نیست که برای کسی که با او اختلاف دارد، چه از برادرانش باشد و چه از دیگران، در پی یافتن عیب و کاستی بگردد، یا بکوشد از فضیلت او بکاهد و ارزش کار و تلاشش را ناچیز بشمارد.
آنان به این سخن خلیفه دوم، عمر بن خطاب، نیز پایبندند:
«محبتت نباید به شیفتگی و افراط بینجامد و دشمنی‌ات نیز نباید به نابودی و هلاکت دیگری منجر شود.»
هنگامی که از او پرسیدند مقصودش چیست، گفت:
«هرگاه کسی را دوست داشتی، در محبت او چنان افراط نکن که کودک در محبت چیزی که دوستش دارد افراط می‌کند؛ و هنگامی که کسی را دشمن داشتی، چنان دشمنی نکن که آرزو کنی نابود و هلاک شود.» (بخاری، الأدب)
حسن بن علی رحمه‌الله نیز می‌گفت:
«در محبت خود افراط نکن و در دشمنی نیز زیاده‌روی مکن. هرگاه برای برادرت پرده‌ای از پوشیدگی و عیب‌پوشی یافتی، آن را کنار مزن.»
از دیگر حقوق برادری، نصیحت کردن با رعایت آداب شرعی آن است. در نصیحت نباید تحقیر و رسواگری باشد، نه تشهیر و آبروریزی؛ نباید شخصیت اشخاص یا گروه‌ها مورد تعرض قرار گیرد، اسرار مردم فاش شود، دروغ و افترا ساخته شود، خطا توجیه گردد یا برای حفظ رابطه، حق نادیده گرفته شود. همچنین نصیحت نباید از سر تشفی، انتقام‌جویی یا پیروی از هوا و هوس باشد.
نصیحت باید خیرخواهانه، صادقانه و امانت‌دارانه باشد؛ به گونه‌ای که انسان با آن مسئولیت خود را ادا کند و امانتی را که بر عهده دارد به جا آورد، در حالی که محبت همچنان پابرجا بماند و عاطفه برادری روزبه‌روز بیشتر شود.
برادری ما یکی از رازهای قدرت ماست
این برادری که ای برادران، حقوق آن را به شما یادآوری می‌کنیم، همان صخره‌ای است که امواج نیرنگ و تلاش‌های دشمنان برای ضربه زدن به دعوت مبارک ما بر آن درهم می‌شکند. این برادری یکی از نخستین اسباب پیروزی است.
خداوند متعال می‌فرماید:
«و اگر بخواهند تو را فریب دهند، خداوند تو را بس است. اوست که تو را با یاری خود و به وسیله مؤمنان تأیید کرد و میان دل‌های آنان الفت انداخت. اگر همه آنچه در زمین است هزینه می‌کردی، نمی‌توانستی میان دل‌های آنان الفت ایجاد کنی، اما خداوند میان آنان الفت انداخت؛ زیرا او شکست‌ناپذیر و حکیم است. ای پیامبر! خدا و مؤمنانی که از تو پیروی کرده‌اند، تو را بس‌اند.» (انفال: ۶۲ـ۶۴)
ای برادران مسلمان!
پیامبر ما ﷺ این حقیقت را روشن و صریح بیان کرده است:
«از گمان بد بپرهیزید؛ زیرا گمان، دروغ‌آمیزترین سخن است. در پی عیب‌های پنهان یکدیگر نباشید، تجسس نکنید، به یکدیگر حسد نورزید، از یکدیگر روی نگردانید و با هم دشمنی نکنید؛ بلکه بندگان خدا و برادر یکدیگر باشید.» (متفق‌علیه)
مسلمانان نخستین نیز این معنای برادری را به‌درستی از اسلام دریافتند. عقیده آنان به دین خدا، عمیق‌ترین عواطف محبت و الفت و والاترین جلوه‌های برادری و همدلی را در وجودشان پدید آورد. آنان یک انسان، یک دل و یک دست شدند؛ و خداوند به دست آنان پیروزی، عزت و اقتدار را تحقق بخشید.
پس بیایید به این برادری جاودانه چنگ بزنیم؛ برادری‌ای که با رفتن دنیا از میان نمی‌رود، با گذشت روزها کهنه نمی‌شود و از خود زمان نیز پایدارتر است.
بیایید در ادای حقوق آن، درک ارزشش و پاسداری از آن بکوشیم و ورد روزانه پیوند برادری را حفظ کنیم.
خدا با شماست و هرگز پاداش اعمالتان را تباه نمی‌کند.
و خدا بزرگ‌تر است و ستایش از آنِ خداست.
نظرات