بازخوانی نسبت وحی، رسالت و زندگی انسان در جهان متحول

بحث درباره قرآن و پیامبر اسلام، به‌ویژه هنگامی که پای نسبت دین با زندگی امروز به میان می‌آید، نیازمند بازنگری در برخی برداشت‌های رایج است. پرسش اصلی این است: ما از قرآن چه انتظاری باید داشته باشیم؟ پیامبر اسلام چه مأموریتی بر عهده داشته است؟ و امروز، در جهانی که از نظر دانش، مناسبات اجتماعی، ساختارهای سیاسی و شیوه زندگی با جهان عصر پیامبر تفاوت‌های بنیادین دارد، باید چگونه با قرآن و سیره پیامبر ارتباط برقرار کنیم؟
برای پاسخ به این پرسش‌ها، نخست باید میان حقیقت وحی، مأموریت پیامبر و شرایط تاریخی زندگی او تمایز قائل شویم.
قرآن؛ کتاب هدایت، نه دانشنامه تمام علوم

قرآن کتابی است که از سوی خداوند نازل شده و پیامبر اسلام آن را دریافت و بدون کم‌وکاست به مردم ابلاغ کرده است. در اصالت این دریافت و ابلاغ، تردیدی وجود ندارد. با این حال، نباید از الهی بودن قرآن چنین نتیجه گرفت که این کتاب قرار است تمام ظرفیت‌های معرفتی جهان را به‌صورت تفصیلی در اختیار انسان قرار دهد یا جایگزین همه دانش‌هایی شود که بشر در طول تاریخ باید با تلاش و تجربه به آن‌ها دست یابد.
محور اصلی قرآن، هدایت انسان است؛ یعنی نشان دادن مسیر زندگی معنادار، مسئولانه و اخلاقی، تبیین نسبت انسان با خدا، خود، دیگران و جهان هستی و ارائه اصول و ارزش‌هایی که بتوانند زندگی فردی و جمعی انسان را جهت ببخشند.
البته قرآن در آیات متعدد به طبیعت، آفرینش، آسمان‌ها، زمین، مراحل شکل‌گیری انسان و پدیده‌های گوناگون اشاره می‌کند و انسان را به مشاهده، تفکر و تعقل فرامی‌خواند. اما این اشاره‌ها را نباید الزاماً به معنای ارائه جزئیات علمی و پاسخ‌گویی مستقیم به همه پرسش‌های علوم طبیعی دانست. چرا که‌ بخشی از ظرفیت‌های معرفتی این آیات در گذر زمان و با پیشرفت دانش بشری بهتر شناخته می شود.
به همین خاطر قرآن نه تنها مانع پرسشگری و کشف حقیقت نیست ، بلکه ترغیب کننده و انگیزه‌ بخش آن نیز هست . انسان موظف و مأمور است در حد توان و ظرفیت خود درباره جهان بیندیشد، تحقیق کند و ناشناخته‌ها را بشناسد و کشف کند و این مسئولیت پایان یافتنی نیست .

پیامبر؛ دریافت‌کننده وحی و انسانِ برخاسته از زمانه خود

پیامبر اسلام از یک‌سو دریافت‌کننده وحی و مأمور ابلاغ و تبیین آن بود و از سوی دیگر، انسانی بود که در جامعه و شرایط تاریخی مشخصی زندگی می‌کرد. او و یارانش از نظر مناسبات اجتماعی، ابزارهای زندگی، دانش عمومی، ساختارهای اقتصادی و سیاسی و بسیاری از عادت‌ها و عرف‌های روزمره، در چارچوب جامعه شبه جزیره آن روز قرار داشتند.
این واقعیت نه با مقام پیامبری تعارض دارد و نه از ارزش رسالت او می‌کاهد. تفاوت اساسی پیامبر و پیروانش با دیگر افراد جامعه، در جهان‌بینی و افق معنایی‌ای بود که از طریق وحی دریافت کرده بودند. وحی به آنان می‌آموخت که خود، انسان‌های دیگر و جهان پیرامون را با نگاهی متفاوت ببینند و مناسبات زندگی را بر پایه ارزش‌هایی چون توحید، عدالت، مسئولیت‌پذیری، کرامت انسانی، رحمت و پرهیز از ستم بازتعریف کنند.
بنابراین، پیامبر را باید هم در جایگاه دریافت‌کننده و تبیین‌کننده وحی شناخت و هم او را در بستر تاریخی و اجتماعی زندگی‌اش درک کرد. او مأمور نبود تمام دانش و تجربه بشری آینده را در اختیار مردم قرار دهد؛ بلکه مأموریت داشت پیام و مقاصد وحی را به‌درستی به مخاطبان خود منتقل کند و در حد شرایط و امکانات زمانه، نمونه و الگویی عملی از آن ارائه دهد.
از این زاویه می‌توان معنای تبیین پیامبر را نیز بهتر فهمید. تبیین صرفاً توضیح واژه‌ها و عبارت‌های قرآن نبود چون مخاطبان خود اغلب به مفهوم مفردات قرآن آشنا بودند ؛ بلکه روشن کردن پیام، مقاصد و جهت‌گیری‌های آن و نشان دادن راه تحقق آن‌ها در زندگی مردم بود. پیامبر این مأموریت را در طول دوران رسالت خود به انجام رساند. علی رغم این پایان یافتن مأموریت نبوی پیامبر ئ ختم نبوت به معنای پایان یافتن رسالت و مسئولیت انسان برای فهم و کشف حقیقت نیست.
سیره پیامبر؛ چگونگی تعامل
ما با آن
یکی از موضوعات مهم در فهم دین، نسبت ما با سیره پیامبر اسلام است. گاهی چنان از ضرورت پیروی از پیامبر سخن گفته می‌شود که گویی تمام جزئیات زندگی فردی، اجتماعی و حتی شیوه‌های متناسب با شرایط تاریخی او باید عیناً در همه زمان‌ها تکرار شوند. اما آیا واقعاً چنین انتظاری منطقی و ضروری و یا اصلا شدنی است؟
باید میان مقاطعی از زندگی پیامبر که بیانگر اصول و ارزش‌های دینی‌اند و رفتارهایی که در چارچوب عرف، امکانات و اقتضائات زندگی آن روز شکل گرفته‌اند، متفاوت نگاه کرد.
عدالت‌ورزی، راستگویی، امانت‌داری، وفای به عهد، رعایت حقوق انسان‌ها، مبارزه با تبعیض و ستم، توجه به محرومان و مسئولیت‌پذیری در برابر جامعه، از جمله ارزش‌هایی هستند که نمی‌توان آن‌ها را محدود به زمان و مکان خاصی دانست. این‌ها بخشی از پیام هدایتی قرآن هستند و الگو گرفتن از پیامبر در این زمینه‌ها، به معنای تلاش برای تحقق همین ارزش‌ها در شرایط امروز است.
اما شیوه رفت‌وآمد، نوع پوشش متناسب با عرف و اقلیم، ابزارهای ارتباطی، شیوه اداره امور عمومی، مناسبات اقتصادی و بسیاری از روش‌های زندگی اجتماعی پیامبر و یارانش، لزوماً برای همه دوران‌ها شکل ثابت و تغییرناپذیر ندارند. این امور در بستر امکانات و شرایط همان روزگار معنا پیدا می‌کردند.
البته نمی‌توان صرفاً با این استدلال که رفتاری متعلق به گذشته است، آن را فاقد ارزش انسانی و اخلاقی دانست. تشخیص اینکه کدام رفتار ریشه در یک اصل و حکم دینی دارد و کدام‌یک تابع شرایط تاریخی است، نیازمند مطالعه دقیق قرآن، سیره، زمینه وقوع رفتارها و مقاصد کلی دین است.
از این رو، ما موظف نیستیم تمام سیره زندگی پیامبر را به‌صورت ظاهری و عینی تکرار کنیم؛ بلکه باید پیام و ارزش‌های هدایتگر آن را بشناسیم و متناسب با شرایط زمان خود به کار ببندیم. ممکن است یک رفتار تاریخی پیامبر، نمونه‌ای ارزشمند برای فهم یک اصل باشد، اما اجرای امروزین آن اصل الزاماً به معنای تکرار همان رفتار نیست. گاهی باید به‌جای تکرار صورت یک عمل، منطق و هدف آن را در قالبی متناسب با زندگی امروز محقق کرد.

پایان
نبوت پایان مسئولیت فهم و کشف حقیقت نیست
با ختم نبوت، مأموریت پیامبری به پایان رسیده است؛ اما این به معنای بسته شدن راه فهم، اندیشه و کشف حقیقت نیست. اگر پیامبر مأمور به تبیین پیام و مقاصد قرآن بوده و این مأموریت را به‌طور کامل انجام داده است، مسئولیت نسل‌های بعدی آن است که با الگو از ایشان و تکیه بر همان پیام، ظرفیت‌های معرفتی قرآن را بهتر بشناسند و راه‌های تحقق ارزش‌های آن را در جهان متحول امروز پیدا کنند.
اینجا، فهم انسان از آیات قرآن باید در پرتو گسترش دانش، تجربه تاریخی و شناخت عمیق‌تر از جامعه و جهان، توسعه یابد. البته هر برداشت تازه‌ای الزاماً درست نیست و نمی‌توان هر نظریه یا کشف علمی را به قرآن نسبت داد. میان آنچه آیه به‌روشنی بیان می‌کند و آنچه می‌توان به‌عنوان دلالتی احتمالی از آن دریافت و آنچه حاصل تحمیل برداشت‌های بیرونی بر متن است، باید تفاوت گذاشت.
این مسئولیت، ادامه مسئولیت انسانی در فهم، تفسیر، تعقل و تحقق هدایت است. قرآن بارها و به کرات انسان را به تفکر و تدبر فراخوانده و این دعوت، محدود به نخستین مخاطبان آن نیست.

انتظار ما از قرآن و پیامبر در عصر حاضر

مهم‌ترین انتظار ما از قرآن و پیامبر در روزگار کنونی این است که آن‌ها را به‌عنوان مجموعه‌ای از دستورالعمل‌های تاریخی برای بازسازی عین زندگی چهارده قرن پیش ندانیم ، بلکه به‌عنوان سرچشمه هدایت و ارزش‌هایی برای ساختن زندگی بهتر بشناسیم.
پیامبر برای ما الگوی عدالت، اخلاق، مسئولیت‌پذیری، آزادگی و کرامت انسانی است؛ و لزومی برای تکرار تمام جزئیات زندگی اجتماعی او و مردمان آن زمان نیست .
قرآن نیز کتابی برای هدایت انسان در مسیر زندگی است؛ و نمی تواند کتابی باشد که به‌جای عقل، علم، تجربه و تلاش انسان بنشیند.
وفاداری به قرآن و پیامبر، به جای تکرار صورت‌های تاریخی زندگی گذشتگان ، وفاداری به حقیقت پیام آنان و تلاش برای تحقق مقاصد آن در جهان امروز آشکار است.
اگر عدالت در روزگار پیامبر در برابر ساختارهای ناعادلانه و تبعیض‌آمیز جامعه آن روز معنا پیدا می‌کرد، امروز نیز باید آن را در برابر شکل‌های تازه تبعیض، فساد، فقر و محرومیت به کار گرفت.
اگر دعوت به علم و تفکر در آن روزگار راهی برای رهایی انسان از جهل و تعصب بود، امروز نیز باید در برابر جهل، خرافه، تحجر و نادیده گرفتن دستاوردهای معتبر علمی ایستاد.
در خاتمه ، می توان گفت پیامبر مأمور بود راه را در افق زمانه خود به مردم نشان دهد و پیام اصلی خود را به بشریت برساند ؛ اما درک این پیام و پیمودن این راه و کشف افق‌های تازه آن، مسئولیتی است که بر دوش همه نسل‌ها باقی مانده است. ما نه می‌توانیم از پیام و ارزش‌های وحی بی‌نیاز باشیم و نه می‌توانیم به بهانه پیروی از گذشتگان، مسئولیت اندیشیدن و شناختن جهان خود را کنار بگذاریم.
دین زمانی در زندگی انسان زنده و اثرگذار می‌ماند که اصول و مقاصد آن در هر عصر، با فهمی عمیق و متناسب با واقعیت‌های همان عصر، دوباره شناخته و محقق شوند.