درآمدی بر کتاب «جهت‌گیری جهان اسلام؛ مسئله یهود»
انتشارات «حَکَوی» با درخواست نگارش مقدمه‌ای برای معرفی کتاب مهم متفکر الجزایری، مالک بن نبی، با عنوان «جهت‌گیری جهان اسلام؛ مسئله یهود»، مرا مفتخر ساخت. این درخواست خاطره‌ای خوش را در ذهنم زنده کرد؛ زیرا نخستین پژوهشی که درباره این متفکر الهام‌بخش نوشتم، به سفارش دکتر هانئ محیی‌الدین عطیه (رحمه‌الله) و برای وبگاه علمی وابسته به پایگاه اسلام‌آنلاین بود. حقیقت این است که تا آن زمان چیزی از آثار مالک نخوانده بودم؛ اما هنگامی که مطالعه کتاب «شرایط نهضت» را آغاز کردم، دریافتم که با متفکری غیرعادی روبه‌رو هستم. ازاین‌رو، تقریباً تمام آثاری را که تا آن زمان از او منتشر شده بود، با اشتیاق خواندم و حدود شش ماه جز مطالعه آثار او و نوشته‌هایی درباره او کاری نداشتم.
پس از اتمام پژوهش، آن را برای استادمان، دکتر جمال‌الدین عطیه (رحمه‌الله)، فرستادم تا از سر لطف ملاحظات خود را درباره آن بیان کند؛ اما ایشان بی‌درنگ و پس از کسب اجازه از دکتر هانئ، آن را در مجله «المسلم المعاصر» منتشر کرد. از آن زمان تاکنون، هرگاه پژوهش، مقاله یا کتابی نوشته‌ام، به‌صراحت یا به‌طور ضمنی، از اندیشه مالک بن نبی بهره گرفته‌ام.
کتابی که این مقدمه به آن اختصاص دارد، جلد دوم اثر «جهت‌گیری جهان اسلام» است. مالک پس از پایان نگارش جلد نخست، آن را منتشر کرد؛ اما انتشار جلد دوم را به تأخیر انداخت، با آنکه نگارش آن را در ۲۲ ژانویه ۱۹۵۲ به پایان رسانده بود. این کتاب بنا بر وصیت خود او در دوران حیاتش منتشر نشد؛ هرچند مالک بیش از بیست سال پس از تألیف آن زندگی کرد و سرانجام در سال ۱۹۷۳ درگذشت. بنابراین، کتاب مذکور تا ژانویه ۲۰۱۲، یعنی شصت سال پس از نگارش آن، منتشر نشد.
به نظر می‌رسد استاد عمر مسقاوی، که مالک بن نبی نگهداری و امانت‌داری آثارش را به او سپرده بود، زمان مناسب انتشار این کتاب را دوره خیزش ملت‌های عربی و آنچه «انقلاب‌های بهار عربی» نامیده شد، تشخیص داد؛ خیزش‌هایی که از قیام مردم تونس در دسامبر ۲۰۱۰ آغاز شد و سپس مردم لیبی، یمن، مصر، سوریه و بحرین را نیز دربرگرفت. گویی او، دست‌کم بر اساس برداشتی که من دارم، معتقد بود این همان لحظه‌ای است که مالک بن نبی در انتظار آن بود تا کتابش را منتشر کند؛ لحظه رهایی از «قابلیت استعمارپذیری». (در ادامه، از واژه «استدمار» استفاده خواهم کرد؛ واژه‌ای که از نظر من، دقیق‌تر از اصطلاح «استعمار» حقیقت آن اشغالگری ستمگرانه را بیان می‌کند. این تعبیر را پیش از من نیز دیگران، از جمله نویسنده دقیق‌نظر الجزایری، استاد معمر حبار، به کار برده‌اند.)
صرف‌نظر از اینکه تحولات بعدی نشان داد انقلاب‌های بهار عربی نه توانستند ملت‌ها را از قابلیت استدمار رها کنند و نه به استدمار پایان دهند؛ دو دشمنی که از نگاه مالک، دشمنان اصلی او و سراسر امت بودند، پرسشی که در این مقدمه می‌کوشم بر آن تمرکز کنم، اساساً این است که این کتاب و نویسنده آن چه چیزی برای عرضه دارند و ما در شرایط کنونی خود، که با روزگار تألیف کتاب تفاوت‌های فراوانی یافته است، چه بهره‌ای می‌توانیم از آن ببریم؟
البته این نخستین تلاش برای مطالعه اندیشه مالک بن نبی و تطبیق آن بر واقعیت معاصر نیست. پیش از من، نویسنده فلسطینی، دکتر محمد شاویش (که به‌تازگی از میان ما رفت)، در این زمینه اثری مهم با عنوان «مالک بن نبی و وضعیت کنونی» تألیف کرد که در سال ۲۰۰۷ منتشر شد. افزون بر آن، پژوهش‌های فراوان دیگری نیز از سوی محققان علاقه‌مند به اندیشه مالک، در همایش‌ها و نشست‌های متعددی که درباره تفکر او برگزار شده‌اند، ارائه شده است؛ اندیشه‌ای که هرچه زمان می‌گذرد، ارزش آن بیشتر آشکار می‌شود.
بااین‌حال، می‌کوشم در این مقدمه، جنبه‌های بهره‌مندی خواننده از آشنایی با اندیشه مالک بن نبی از رهگذر این کتاب را نیز روشن کنم و تا حد امکان از گرفتارشدن در رویکردی بپرهیزم که برخی دیگر بدان دچار شده‌اند؛ یعنی برخورد با دیدگاه‌های نویسنده همچون یک «مذهب فکری» که باید از آن پیروی کرد، نه روشی که می‌توان از آن بهره گرفت و اندیشه‌ای که می‌توان بر پایه آن به تکامل و پیشرفت دست یافت. در این زمینه، از توصیه‌ای پیروی می‌کنم که استادمان، مشاور طارق بشری (رحمه‌الله)، هنگام گفت‌وگو با من درباره شیوه مواجهه با اندیشه بزرگان، چه در گذشته و چه در روزگار معاصر، با بزرگواری در اختیارم گذاشت.
نخست: تعهد فکری و صداقت علمی مالک بن نبی
این کتاب نشان می‌دهد که مالک بن نبی تا چه اندازه متفکری صادق، جدی و وارسته بود؛ کسی که تمام زندگی خود را از آغاز تا پایان وقف بیدارسازی و برانگیختن امت خویش کرد. او نه برای تأمین الزامات شغلی می‌نوشت، هرچند خود و خانواده‌اش در فقر مادی شدیدی به سر می‌بردند، نه در پی کسب اعتبار و شهرت بود و نه می‌خواست با نوشتن، اندوه‌ها و رنج‌های درونی خود را تسکین دهد. او از شدت درد و دغدغه به خود می‌پیچید و همچون شمعی می‌سوخت تا هدف والای خویش را محقق سازد. در این راه، با وجود همه شرایط بسیار دشواری که در نتیجه استدمار با آن‌ها روبه‌رو بود، تسلیم نشد.
تا آنجا که هنگام نگارش این کتاب، پدر سالخورده‌اش، شیخ، و خواهرزاده خردسالش در کنار او بودند و از گرسنگی رنج می‌بردند و حتی لقمه نانی برای سیرکردن خود نداشتند. مالک خود در مقدمه کتاب به این وضعیت اشاره می‌کند:
«در لحظه‌ای که مشغول نگارش این صفحات هستم، احساس می‌کنم دو نگاه خاموش و دردناک به کارم خیره شده‌اند؛ نگاه پدر سالخورده‌ام [منظور همان شیخ است] که وقتی می‌بیند حتی تکه نانی ندارد تا با آن ناتوانی و روزگار دشوار خود را تاب آورد، مرا به لرزه درمی‌آورد؛ و در کنار آن، نگاه کودکانه خواهرزاده‌ام که او نیز لقمه نانی برای سیرکردن شکم خود نمی‌یابد. این وضعیت، مجازاتی است که به سبب اشتغال من به چنین پژوهشی، گریبان‌گیر آنان شده است.»
بی‌تردید، این واقعیت آشکار می‌تواند تأثیری مثبت بر نویسندگان و پژوهشگران جهان اسلام معاصر داشته باشد؛ کسانی که شاید در شرایطی دشوارتر از روزگار مالک بن نبی زندگی می‌کنند، اما باید در رویارویی با این شرایط از او الگو بگیرند و در برابر احساس ناکامی، سرخوردگی و شکست تسلیم نشوند.
به‌ویژه آنکه دشمن مالک در حقیقت تنها استدمار نبود؛ بلکه جهل و پیروی از هواهای نفسانی نیز او را از هر سو احاطه کرده بودند. بااین‌همه، هرگز از انجام کار خود دست نکشید. آثار او حتی پس از درگذشتش نیز همچنان منتشر می‌شوند، مانند همین کتاب حاضر، و اهل فرهنگ و اندیشه آن‌ها را همچون هدایایی آسمانی دریافت می‌کنند!
دوم: ضرورت برخورداری از یک پروژه فکری منسجم
از نکات بسیار مهمی که این کتاب بر آن تأکید می‌کند، ضرورت برخورداری نویسنده از پروژه‌ای فکری و جامع است که تا حد توان برای تکمیل و گسترش آن تلاش کند.
این ویژگی را برای نمونه در اندیشه دکتر محمد عبدالله دراز و پروژه اخلاقی او، برگرفته از قرآن کریم، و نیز در آثار دکتر طه عبدالرحمن مشاهده می‌کنیم. همچنین می‌توان به شیخ محمد غزالی اشاره کرد که پروژه فکری خود را در مبارزه با افراط‌گرایی دینی در دو سوی آن، یعنی زیاده‌روی و کوتاهی، تعریف کرده بود. عبدالوهاب مسیری نیز تمام زندگی خود را وقف نقد مدرنیته غربی، مبانی فکری، ابزارها و سازوکارهای آن، از جمله سکولاریسم و صهیونیسم، کرد.
چنین ویژگی‌ای به‌روشنی در اندیشه مالک بن نبی دیده می‌شود و کتاب حاضر نیز آن را تأیید می‌کند. او دارای پروژه‌ای فکری و منسجم بود که هدف آن کمک به امت اسلامی برای رهایی از وضعیت سستی و ناتوانی‌ای بود که وی آن را «قابلیت استعمارپذیری» می‌نامید. این وضعیت، به نوبه خود، زمینه تحقیر، خوارشماری و وابستگی را از طریق اشغالگری مستقیم نظامی فراهم کرده بود؛ اشغالگری‌ای که نامی به‌ظاهر لطیف و فریبنده، یعنی «استعمار»، بر آن نهاده بودند.
مالک گویی به‌تنهایی در دو جبهه مبارزه می‌کرد. هنوز از نگارش کتاب «شرایط نهضت» فارغ نشده بود که نگارش جلد نخست «جهت‌گیری جهان اسلام» را آغاز کرد و پس از آن به سراغ جلد دوم رفت. در این جلد، بذرهای اندیشه‌هایی را می‌توان یافت که بعدها در آثار دیگری پرورش داد و از طریق آن‌ها پروژه فکری خود را تکمیل کرد؛ از جمله:
«اندیشه آفریقایی ـ آسیایی»؛
«کشمکش فکری در کشورهای استعمارشده»؛
«مسئله اندیشه‌ها در جهان اسلام»؛
«تولد یک جامعه»؛
و سرانجام کتابی که زندگی فکری خود را با آن به پایان رساند: «نقش مسلمان و رسالت او در یک‌سوم پایانی قرن بیستم».
من نیز، هم‌نظر با بسیاری دیگر، معتقدم پروژه فکری مالک بن نبی بیش از هر پروژه دیگری شایسته آن است که در جهان اسلام معاصر بر پایه آن کار و پژوهش انباشته شود؛ جهانی که همچنان دو پدیده «قابلیت استدمارپذیری» و «استدمار» بر آن سایه افکنده‌اند و این دو پدیده روزبه‌روز چهره‌های متنوع‌تر، مکارانه‌تر و جنایت‌بارتری به خود می‌گیرند.
دلیل این امر آن است که مالک، با تمرکز بر این دو پدیده، انگشت بر مهم‌ترین بیماری‌هایی گذاشت که قرن‌هاست جهان اسلام از آن‌ها رنج می‌برد؛ حقیقتی که با آیه کریمه قرآن نیز همخوانی دارد:
«قُلْ هُوَ مِنْ عِندِ أَنْفُسِكُمْ»
«بگو: این مصیبت از جانب خود شماست.» [بخشی از آیه ۱۶۵ سوره آل‌عمران]
مالک نمی‌خواست ما در جایگاه قربانی‌ای باقی بمانیم که با توسل به آن، انسان برای خود هرگونه ظلمی را که بر او روا داشته می‌شود توجیه کند. بلکه می‌کوشید عیب‌ها و کاستی‌های خود را به ما بشناساند؛ همان کاستی‌هایی که ما را به لقمه‌ای آسان برای استدمار تبدیل کرده‌اند و تا همین لحظه نیز چنین وضعیتی ادامه دارد.
او ما را به رهایی از این کاستی‌ها فراخواند و در پروژه فکری خود، راه برون‌رفت از آن‌ها را بر پایه روشی علمی و روشن ترسیم کرد. وی در این مسیر از ذهن مهندسی و توانمند خود بهره گرفت و همواره می‌کوشید روح امید و خوش‌بینی را در مسلمانان زنده نگه دارد و به آنان یادآوری کند که باید خود را تغییر دهند تا بتوانند تاریخ را تغییر دهند.
سوم: پیوند میان گذشته، حال و آینده در اندیشه مالک بن نبی
برخی نویسندگان چنان در گذشته غرق می‌شوند که به آن پناه می‌برند و از زمانه خود غافل می‌مانند. برخی دیگر نیز چنان در زمان حال فرو می‌روند که آینده را از یاد می‌برند. اما کتاب حاضر نشان می‌دهد که مالک بن نبی گذشته را برای عبرت‌آموزی مطالعه می‌کرد، حال را برای شناخت جایگاه خود درمی‌یافت و آینده را برای آمادگی و بسیج نسل‌های بعدی پیش‌بینی می‌کرد.
این کتاب از همین سنخ است؛ زیرا مالک تصریح می‌کند که آن را برای نسلی نوشته است که در آینده خواهد آمد، نه برای نسل معاصر خود و حتی نه برای نسلی که در تمام دوران زندگی‌اش با او هم‌زمان بوده است؛ حقیقتی که بعدها برای ما آشکار شد.
مالک درباره جلد نخست «جهت‌گیری جهان اسلام» می‌نویسد:
«این کتاب در ژرفای خود، خلاصه‌ای از مطالعه‌ای درونی درباره جهان اسلام به شمار می‌رود؛ به‌ویژه از منظر پدیده قابلیت استعمارپذیری. این امر مستلزم آن بود که مسیر تحول جهان اسلام را از زمان شکل‌گیری وضعیت قابلیت استعمارپذیری، یعنی دوران پس از موحدون، تا پیدایش وضعیت استعمار، هنگامی که اروپای مسیحی سرزمین‌های اسلامی را به استعمار خود درآورد، مرور کنیم.»
اما جلد دوم، یعنی «مسئله یهود»، به تعبیر او، نوعی «مطالعه بیرونی و آینده‌نگر» است که بر مسئله جهان اسلام در چارچوب مسئله‌ای عمومی‌تر که در آینده مطرح خواهد شد، تمرکز دارد.
مالک بن نبی حتی در مطالعه مسئله یهود نیز همین روش را به کار گرفت؛ یعنی ریشه‌های تاریخی این مسئله، وضعیت کنونی آن و چشم‌انداز آینده‌اش را بررسی کرد. او مسیر نفوذ یهودیان به اعماق اروپا را تا رسیدن آنان به جایگاه رهبری و سپس بازگشتشان به سرزمین نیاکان خود در فلسطین، در شرایطی متفاوت، دنبال کرد.
او در این زمینه معتقد بود:
«یهودی برای ورود به جامعه اروپایی، همچون آواره‌ای پشیمان از گناه خویش ظاهر شد تا به‌جای برانگیختن نفرت شناخته‌شده‌ای که نسبت به او وجود داشت، احساس ترحم اروپاییان را برانگیزد.»
مالک با بررسی تاریخ یهودیان، ویژگی‌هایی را برای شخصیت یهودی برمی‌شمرد که به باور او، به‌ندرت از آن جدا می‌شوند. از جمله اینکه:
«روابط خانوادگی و نژادی او بر احساسات استوار نیست، بلکه بر افکار و برنامه‌ها تکیه دارد. او در جست‌وجوی وطن جدید نیست، بلکه به دنبال محدوده‌ای است که بتواند مرزها و عناصر هویتی خود را در آن حفظ کند.»
به باور مالک، شخصیت یهودی واجد دو ویژگی متناقض است: «تکبری بی‌حدوحصر و توانایی تحمل‌ناپذیر برای فروبردن خفت و خواری و اهانت».
از همین رو، یهودی همواره با نفرت و تحقیر احاطه شده بود. به تعبیر مالک:
«یهودی می‌داند که نفرتی خاموش یا غریزی او را احاطه کرده است؛ خواه این نفرت از سوی مردم باشد یا از سوی حاکم. ازاین‌رو، زندگی و فعالیت خود را در خدمت منافع محله بسته‌ای قرار می‌دهد که به آن تعلق دارد و در آن احساس امنیت و برخورداری از حریم خصوصی می‌کند.»
بااین‌حال، او از طریق تجارت، به‌تدریج راهی برای خروج از انزوای خود گشود و کم‌کم وارد زندگی ملی و اجتماعی شد. اما به باور مالک، شخصیت و اندیشه‌هایش، هرچند ظاهر او تغییر می‌کرد، همچنان ثابت باقی می‌ماند:
«واژه مدرن درباره یهودی معنایی نخواهد داشت؛ زیرا یهودی همچون اشیای ثابت در گذر زمان است که عمری برای آن‌ها متصور نیست، چراکه هرگز تغییر نمی‌کنند. یهودی امروز ممکن است شهروندی باشد که ریش و لباس و تمام نشانه‌های ظاهری هویت یهودی خود را کنار گذاشته است؛ اما افکارش در طول زمان همان افکار پیشین باقی مانده‌اند.»
به اعتقاد او، یهودی تنها زمانی از نظر روانی احساس آرامش می‌کند که نسب و تبار و هویت قومی‌اش ناشناخته بماند. از همین رو، هیتلر برای او خطری جدی به شمار می‌رفت و فلسطین نیز چنین خطری را برایش ایجاد می‌کرد. [نویسنده در اینجا به عملیات «طوفان‌الاقصی» که مقاومت فلسطین در هفتم اکتبر سال جاری انجام داد، اشاره می‌کند.]
واقعیت این است که کسی که این نوشته‌های مالک درباره وضعیت پیشین یهودیان در اروپا و طردشدن و تحقیر آنان از سوی اروپاییان را می‌خواند، ممکن است به این تردید منطقی برسد که آیا یهودیان درصدد انتقام‌گرفتن از آنچه بر آنان گذشته بودند، برآمده‌اند؛ اما نه از اروپاییان، بلکه از مسلمانان؟
آیا آنان تصویر مسلمانان را در غرب مخدوش نکردند و پدیده «اسلام‌هراسی» را دامن نزدند؟ تا آنجا که حتی در زمان نگارش این سطور، مسلمانان در بریتانیا از ترس حمله راست‌گرایان افراطی، جرئت خروج از خانه‌های خود را ندارند؛ آن هم صرفاً به سبب شایعه‌ای مغرضانه که به‌ناحق آنان را به قتل سه دختر متهم می‌کند، درحالی‌که خود پلیس نیز این اتهام را تکذیب کرده است.
در نتیجه، مسلمان در آنجا با برچسب تروریسم و عقب‌ماندگی شناخته می‌شود و از نگاه اروپاییان پنهان می‌ماند؛ درست همان‌گونه که پیش‌تر یهودی چنین وضعیتی داشت. بنابراین، انتقام یهودیان از مسلمانان از دو مسیر دنبال شده است: استدمار در خارج و سرکوب و آزار در داخل؛ با اندیشه یهودیان و به دست اروپاییان و آمریکایی‌ها!
این برداشت چندان دور از ذهن نیست؛ به‌ویژه با توجه به آنچه خود مالک بن نبی در این کتاب تصریح می‌کند که یهودیان «اسلام و مسلمانان را در این سرزمین [اروپا] نمی‌خواهند». سرزمینی که آنان تمام توجه خود را بر آن متمرکز کرده‌اند تا آن را به «ابزاری سیاسی در سطح جهان» تبدیل کنند؛ ابزاری که سرمایه‌داری، استعمار و نژادپرستی در آن تجلی می‌یابد.
این می‌تواند دستاویزی برای اقلیت‌های مسلمان در روزگار کنونی باشد تا در برابر پدیده اسلام‌هراسی فراگیر در غرب موضع بگیرند. آنان می‌توانند نقش یهودیان را در برانگیختن این فتنه‌ها برجسته سازند و همان کاری را انجام دهند که مالک کرد؛ یعنی با پیگیری شواهد و اطلاعات اندکی که در اختیار داشت، کوشید نقش یهودیان را در پدیده‌های استدمار، نژادپرستی، مادی‌گرایی و کمونیسم اثبات کند!
چهارم: پرهیز از کوچک‌نمایی و بزرگ‌نمایی مسئله یهود
برخی افراد هنگام پرداختن به مسئله یهود، به ورطه کوچک‌نمایی خطر یهودیان سقوط می‌کنند و آنان را صرفاً ابزاری مطیع در دست غرب به تصویر می‌کشند. در مقابل، گروهی دیگر گرفتار بزرگ‌نمایی این خطر می‌شوند، تا جایی که خواننده را نسبت به امکان مقابله با یهودیان مأیوس و ناامید می‌کنند و آنان را به‌گونه‌ای تصویر می‌کنند که گویی شیاطینی از جنس جن هستند، نه انسان.
اما مالک بن نبی در این کتاب، راهی میانه و رویکردی متوازن و درعین‌حال قاطع در تحلیل مسئله یهود برگزیده است؛ تحلیلی که ابعاد تاریخی، روان‌شناختی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی این مسئله را دربرمی‌گیرد.
او تا اندازه زیادی به حافظه خود متکی بود؛ زیرا، چنان‌که صریحاً در بخش‌هایی از کتاب اشاره می‌کند، امکان دسترسی به اسناد لازم را نداشت. بااین‌حال، توانست از تبدیل دیدگاه‌ها و نتیجه‌گیری‌های خود به تأملاتی صرفاً ذهنی و فاقد پشتوانه واقعی جلوگیری کند. او اطلاعات پشتیبان و شواهدی را برای اثبات نتایج خود درباره سلطه یهودیان بر اروپا و ابزارهایی که برای تحمیل این سلطه به کار می‌گرفتند، مطرح می‌کرد.
برای نمونه، به اطلاعاتی درباره میزان نفوذ یهودیان در آلمان پیش از جنگ جهانی دوم اشاره می‌کند:
«جهان می‌دانست که ۸۵ درصد ساختمان‌های برلین متعلق به یهودیان بود و همچنین تمام سینماها، تئاترها، ایستگاه‌های رادیویی، مطبوعات و بانک‌ها در اختیار آنان قرار داشت. تجارت خرد و هزاران حرفه و پیشه نیز در دست آنان بود. به بیان دیگر، ملت آلمان به مردمی تبدیل شده بود که یا مستأجر یهودیان بودند، یا برای آنان کار می‌کردند، یا کارمندشان بودند و یا مشتری آنان به شمار می‌رفتند.»
[نویسنده می‌افزاید که امروز می‌توان گفت وضعیت تمام ملت‌های جهان به چنین شرایطی تبدیل شده است، نه فقط ملت آلمان.]
اما مهم‌ترین اطلاعاتی که مالک برای اثبات نقش یهودیان در شکل‌گیری و گسترش اندیشه استدمار به آن استناد می‌کند، بیانیه‌ای است که «کنیسه جهانی یهودیان» در آغاز سال ۱۹۳۷ یا ۱۹۳۸ ــ مالک دقیقاً به خاطر نمی‌آورد ــ در تمام روزنامه‌های هلند منتشر کرد. این بیانیه، در شرایطی که نازی‌ها به یهودیان حمله می‌کردند، از مردم هلند می‌خواست که نقش یهودیان را در تأسیس امپراتوری استعماری هلند فراموش نکنند. متن آن چنین بود:
«از مردم هلند درخواست می‌شود فراموش نکنند که این یهودیان بودند که امپراتوری استعماری هلند را بنا کردند و آن را به ثروتمندترین امپراتوری تبدیل ساختند. این امپراتوری استعماری بر سرزمینی به وسعت مخزن جمعیتیِ هفتاد میلیون مسلمان سلطه داشت و منابع فراوان مواد خام آن را در اختیار داشت؛ منابعی که همگی برای تأمین نیازهای شش میلیون هلندی به کار گرفته می‌شدند.»
مالک برای اثبات نقش اساسی یهودیان در شکل‌گیری سرمایه‌داری، مادی‌گرایی و نژادپرستی، افزون بر استدمار اروپایی که جهان را درنوردید، چنین استدلال‌هایی را مطرح می‌کند. او توضیح می‌دهد که «ثروت، ترحم و اندیشه‌ورزی» ابزارهایی بودند که یهودیان از طریق آن‌ها به ذهن اروپاییان راه می‌یافتند و نفرت از یهودی را از دل آنان بیرون می‌کردند.
در آثار مالک، دقت در بررسی منابع و بهره‌گیری هوشمندانه از اطلاعات نیز آشکار است؛ او صرفاً به نتایج و تصوراتی که بر واقعیت‌های مستند استوار نیستند، جهش نمی‌کند. این در حالی است که در زمان تألیف کتاب، اثبات عینی پدیده‌ای که قرار بود کاملاً پنهان بماند، بسیار دشوار بود.
برای مثال، مالک نام بسیاری از شخصیت‌های یهودی را که در گسترش نفوذ یهودیان در اروپا، آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی نقش داشتند، ذکر می‌کند؛ چه در عرصه سیاست و چه در حوزه اندیشه و اقتصاد. از جمله این افراد می‌توان به اسپینوزا، تروتسکی، دیزرائیلی، روتشیلد، باروخ، ایلیا ارنبورگ، اینشتین و اوپنهایمر اشاره کرد. همه این شخصیت‌ها یهودی بودند و مالک به نقش و تأثیر آنان اشاره کرده است؛ تأثیری که نمی‌توان نقش آشکار آن را در شکل‌گیری الگوی تفکر اروپایی و غربی به‌طور کلی انکار کرد.
ازاین‌رو، مالک به این نتیجه می‌رسد:
«اروپا مهد جهان جدید است؛ اما رویداد اصلی در تاریخ اروپا، ورود یهودیان به آن به‌عنوان شخصیتی مستقل از اندیشه مسیحی است؛ شخصیتی که بر تمام مراحل و روندهای تمدنی آن سلطه یافت.»
او در ادامه می‌گوید جهان:
«امروز به‌طور قطعی به سه طبقه تقسیم شده است: یهودیانی که بر اروپا حکومت می‌کنند؛ اروپاییانی که به‌خاطر یهودیان استعمار می‌کنند؛ و بومیانی که به ملت‌های استعمارشده تبدیل شده‌اند. عرصه استعمار می‌تواند در خلأ ناشی از طبقه‌ای که قابلیت استعمارپذیری دارد، فضای لازم را بیابد؛ طبقه‌ای که در آن یهودیان صرفاً بیگانگانی نبوده‌اند، آن‌گونه که می‌خواهند وانمود کنند. اگر در این فصل بتوان از این بحث فراتر رفت و به نکته‌ای دیگر پرداخت، باید گفت نژادپرستی در تحلیل نهایی همان توجیهی است که وجدان اروپایی برای استعمار به آن متوسل می‌شود.»
او معتقد است عصر کنونی، عصری یهودی ـ سرمایه‌دارانه ـ استعماری ـ نژادپرستانه است که تمدنی قاره‌ای یا نژادمحور، مادی، فناورانه و «مسیحی‌مآب» پدید آورده است.
در اینجا باید به نکته‌ای نیز اشاره کرد: بن نبی در کتاب خود به‌کلی از آنچه «پروتکل‌های بزرگان صهیون» نامیده می‌شود، چشم‌پوشی کرده است. [عبدالوهاب مسیری بعدها در کتاب «دست پنهان؛ پژوهشی درباره جنبش‌های مخرب و مخفی یهودی» به این نتیجه رسید که این سند جعلی است.] من در سراسر کتاب هیچ اشاره‌ای به این پروتکل‌ها نیافتم؛ هرچند به احتمال زیاد مالک دست‌کم نسخه فرانسوی آن‌ها را مطالعه کرده بود.
مالک به‌جای آن، بر شواهد و مدارکی تمرکز کرد که به باور او، سلطه یهودیان بر جهان را تأیید می‌کردند. بدین‌ترتیب، عملاً به هدفی دست یافت که محمود عباس عقاد در مقاله خود درباره این پروتکل‌ها مطرح کرده بود. آن مقاله با عنوان «پروتکل‌های بزرگان صهیون» در روزنامه «الأساس» در تاریخ ۲۳ نوامبر ۱۹۵۱ منتشر شده بود؛ یعنی تقریباً سه ماه پیش از آنکه مالک بن نبی نگارش این کتاب را به پایان برساند. این مقاله بعدها در مقدمه ترجمه عربی پروتکل‌ها، که با عنوان «خطر یهود؛ پروتکل‌های بزرگان صهیون» منتشر شد، بازنشر گردید.
عقاد در پایان مقاله خود چنین نتیجه‌گیری می‌کند:
«پس از همه این مطالب، به گمان ما، پروتکل‌ها از منظر تاریخی همچنان موضوع بحث و بررسی فراوان‌اند؛ اما آنچه هیچ تردیدی در آن نیست، همان‌گونه که چسترفیلد گفته است، این است که سلطه پنهان [یهودیان]، چه از طریق این پروتکل‌ها و چه بدون آن‌ها، وجود دارد.»
پنجم: قدرت پیش‌بینی و آینده‌نگری در اندیشه مالک بن نبی
متفکر دقیق و صاحب‌نظر، صرفاً به استخراج حقایقی از منابع نمی‌پردازد که به‌سختی بتوان در آن‌ها تردید کرد؛ بلکه گاه به پیش‌بینی‌هایی می‌رسد که واقعیت بعدها آن‌ها را تأیید می‌کند، یا دست‌کم خواننده را به امکان تحقق آن‌ها در آینده متقاعد می‌سازد.
این کتاب نشان می‌دهد که مالک بن نبی از جمله متفکران نادر و برخوردار از چنین ویژگی‌ای بود.
یکی از دو قدرت بزرگ جهانی، یعنی اتحاد جماهیر شوروی، همان‌گونه که مالک پیش‌بینی کرده بود، فروپاشید. همچنین سلطه یهودیان بر تمدن غرب و جهت‌دهی آن به سوی اهداف موردنظرشان، آن‌گونه که مالک در کتاب شرح داده است، دیگر موضوعی نیست که بتوان به‌سادگی درباره آن تردید کرد؛ به‌ویژه در زمان نگارش این سطور، که رژیم صهیونیستی با حمایت کامل و بی‌پروای دولت آمریکا و دولت‌های بسیاری از کشورهای اروپایی، جنگی تمام‌عیار برای نابودی فلسطینیان به راه انداخته است. در این میان، چین و ژاپن و تا اندازه‌ای روسیه نیز موضعی منفعلانه اتخاذ کرده‌اند.
اگر تظاهرات دانشجویان در دانشگاه‌های بزرگ آمریکا و اروپا، که برخی از آن‌ها با خشونت نیروهای پلیس سرکوب شدند، نبود، شاید می‌توانستیم بگوییم تمدن غرب، اعم از ملت‌ها و دولت‌هایش، به‌طور کامل زیر سلطه یهودیان قرار گرفته و در برابر نابودی فراگیر فلسطینیان رضایت کامل دارد!
بااین‌حال، اکنون شاهد تغییری محسوس در موضع افکار عمومی اروپا و آمریکا در قبال یهودیان، یا دقیق‌تر بگوییم صهیونیست‌ها، هستیم. مردم در پی مشاهده جنایت‌های هولناک صهیونیست‌ها در جنگ نابودگرانه علیه ملت فلسطین در غزه، واکنش نشان داده‌اند. این تحول را می‌توان در تظاهرات گسترده‌ای مشاهده کرد که در آن کشورها برای محکوم‌کردن کشتار غیرنظامیان فلسطینی، به‌ویژه زنان و کودکان، برگزار شده‌اند.
به باور من، این تحول می‌تواند به‌تدریج سلطه گسترده یهودیان بر ارکان تمدن غرب را که مالک بن نبی در کتاب خود مطرح کرده است، به‌شدت متزلزل کند.
مالک همچنین شکل‌گیری پایگاه‌های نظامی گسترده غرب در جهان عرب و اسلام را در اواخر قرن بیستم و اوایل قرن بیست‌ویکم پیش‌بینی کرده بود؛ درحالی‌که هنگام نگارش کتاب، این پایگاه‌ها هنوز به شکل و گستردگی امروز وجود نداشتند و بیشتر کشورهای عربی و اسلامی با اشغال نظامی مستقیم روبه‌رو بودند.
او از این واقعیت پرده برداشت که دوستی غرب با جهان عرب:
«بر پایه منفعتی دوگانه استوار است؛ منفعتی که در پایگاه‌هایی خلاصه می‌شود که کشورهای عربی باید در اختیار غرب قرار دهند تا غرب بتواند از طریق این پایگاه‌ها راهبرد جنگی خود را در دو زمینه تحقق بخشد: نخست، استفاده از این پایگاه‌ها در هرگونه طرح نظامی؛ دوم، تبدیل‌شدن خود کشورهای عربی به میدان عملیات نظامی. بنابراین، غرب به دوستی با کشورهای عربی نیاز دارد؛ نیازی که مشاوران یهودی آن را تعیین و تنظیم می‌کنند.»
از دیگر پیش‌بینی‌های مالک که حدود سی سال پس از طرح آن در این کتاب تحقق یافت، پیش‌بینی ضمنی او درباره مسلمان‌شدن متفکر فرانسوی، روژه گارودی، است.
مالک بن نبی با مشاهده نوعی اضطراب و بی‌قراری درونی در گارودی، از عطش او برای ایمان‌آوردن به دینی متفاوت سخن می‌گوید:
«این دغدغه نگران‌کننده را حتی می‌توان میان سطرهای نوشته‌های یک کمونیست شکست‌خورده نیز خواند.»
سپس در پاورقی می‌افزاید:
«این وضعیت نخستین بار زمانی مرا شگفت‌زده کرد که رساله‌ای بسیار مورد توجه را از یک کمونیست فرانسوی، یعنی گارودی، می‌خواندم؛ کسی که عطشی شدید برای ایمان‌آوردن به خدایی داشت که از چارچوب‌های نهضت فرانسه فراتر می‌رفت.»
مالک در این کتاب، پیش‌بینی‌های دیگری نیز مطرح می‌کند که اکنون، پس از گذشت هفتاد سال از تألیف آن، نشانه‌های تحققشان را مشاهده می‌کنیم.
یکی از این پیش‌بینی‌ها، وقوع جنگ جهانی سوم است؛ جنگی که آتش آن شعله‌ور خواهد شد و میلیون‌ها نفر قربانی آن خواهند شد. امروزه بسیاری وقوع چنین جنگی را در آینده‌ای بسیار نزدیک محتمل می‌دانند و حتی برخی معتقدند این جنگ عملاً آغاز شده است.
مالک پیش‌بینی می‌کند که چنین جنگی به پایان جهان مدرن منجر خواهد شد:
«سرانجام، ما جهانی را اندازه‌گیری و داوری می‌کنیم که در آستانه پایان خود قرار گرفته است. جهان مدرن به‌تدریج به سوی غروب می‌رود؛ اما این غروب، شکست تدریجی و آرامی است که اندک‌اندک فراگیر می‌شود؛ درست همانند شبی که پس از سقوط موحدون، به‌آرامی بر جامعه اسلامی سایه افکند. جهان مدرنی که خشونت را کاشت، با خشونت خواهد مرد. این مرگ خشونت‌آمیز جهانی که در زندگی خود از پیوندهای عمیق و استوار بی‌بهره است، به جنگ دیگری خواهد انجامید که هم‌اکنون آتش آن برافروخته می‌شود.»
پیش‌بینی دیگر مالک، که با این جنگ ارتباط دارد، تلاش غرب برای کشاندن جهان اسلام به درون آن است.
بن نبی هفتاد سال پیش پرده از این واقعیت برداشت که اروپا از آنچه «خطر اسلامی» می‌نامید، بیمناک است و اروپا و آمریکا نمی‌خواهند جهان اسلام از جنگ پیش‌رو و پیامدهای ویرانگر آن دور بماند. ازاین‌رو، تلاش می‌کنند جهان اسلام را به سرزمین یا میدان نبرد تبدیل کنند.
به نظر می‌رسد بحث‌هایی که امروز درباره جنگ جهانی سوم مطرح می‌شود و آنچه در فلسطین و پیش از آن در سوریه، عراق، لبنان، سومالی و دیگر مناطق رخ داده است، می‌تواند در چارچوب اجرای همین طرح مورد بررسی قرار گیرد.
ششم: راهکارهای مالک بن نبی برای آینده جهان اسلام
مالک در آثار متعدد خود همواره می‌کوشید برای مشکلاتی که مطرح می‌کرد، راه‌حل‌ها و پیشنهادهایی مثبت و منطقی ارائه دهد. کتاب «مسئله یهود» نیز از این قاعده مستثنا نیست.
او با وجود اذعان به سلطه یهودیان بر جهان زمانه خود و در نتیجه بر جهان امروز، آن‌گونه که می‌شنویم و می‌بینیم و لمس می‌کنیم، و با وجود تأکید بر قدرت نظامی آمریکا، تصریح می‌کند که جهان اسلام ظرفیت‌های فراوانی برای عرضه به جهان دارد و نباید از قدرت آمریکا بترسد یا آن را شکست‌ناپذیر بداند.
او می‌نویسد:
«قدرت آمریکا، قدرتی شکست‌ناپذیر نیست. کشاورزان کره شمالی با ارتش ابتدایی خود، نمونه‌ای ارائه کردند که می‌تواند بسیاری از توهمات جهان، به‌ویژه جهان اسلام، را درهم بشکند.»
مالک این سخن را پیش از آن بیان کرده بود که آمریکا در ویتنام و افغانستان نیز شکست بخورد. بنابراین، سخن او صرفاً برای خوشایند مسلمانان یا برانگیختن احساسات آنان نبود؛ بلکه بر واقعیت‌هایی تکیه داشت که می‌توانست اعتمادبه‌نفس آنان را تقویت کند و ترس افراطی از آمریکا را، که هنوز بسیاری از مسلمانان گرفتار آن هستند، از دل‌هایشان بیرون کند.
مالک، با آنکه از شیوه ترسیم چشم‌انداز جهان پس از جنگ جهانی دوم در جهان اسلام انتقاد می‌کند و معتقد است این چشم‌انداز بر دو خط موازی استوار بوده است، یعنی «مواضعی که شرایط تحمیل می‌کنند و آرزوهایی که شعارها به حرکت درمی‌آورند»، اما فاقد راهبردی مبتنی بر داده‌ها و واقعیت‌های روشن بوده است، در عین حال به مسلمانان نوید می‌دهد که آینده از آن آنان است.
البته این آینده‌نگری مشروط به آن است که از جنگ جهانی سوم جان سالم به در ببرند و بتوانند ملت‌های جهان را در فرهنگ خود جای دهند و آنان را به فلسفه اخلاقی و اجتماعی اسلام متقاعد سازند.
به باور مالک، یهودیان نیز سرانجام مهار خواهند شد و سلطه آنان بر جهان پایان خواهد یافت؛ آن‌گاه که نفوذ و تأثیرشان در اندیشه جهانی از میان برداشته شود. او هشدار می‌دهد:
«ارزش‌های یهودی، اگر امکان تحقق و سلطه بیابند، ائتلافی ضد جهان اسلام را از نو شکل خواهند داد.»
مالک بن نبی برای تحقق این توانمندی، بیش از هر چیز بر خود اسلام تکیه می‌کند:
«اسلام در ساختار خود از روحیه برنامه‌ریزی برخوردار است و بی‌تردید، تجربه عینی لازم برای مهار انرژی اتمی را در اختیار دارد. همچنین می‌تواند گرایش سوسیالیستی را در معنای درست آن در خود جذب کند و در عین حال، جهان‌شمولی را مجسم سازد. این همان شرطی است که تمام عناصر ثابت و همچنین گرایش‌های گوناگون را در هماهنگی و هم‌گامی با یکدیگر قرار می‌دهد تا جهانی جدید شکل گیرد.
ویژگی اسلام آن است که در ذات خود دینی است که می‌تواند سرمایه‌داری را اصلاح و تعدیل کند، کمونیسم را نیز اصلاح نماید و نژادپرستی و استعمار را از میان بردارد تا در نهایت، مهار یهودیان را در اداره جهان در دست گیرد.
بدین‌ترتیب، نقش اسلام در جهان جدید بر ارزش درونی آن استوار خواهد بود؛ همان‌گونه که ارزش معنوی و توانایی تأثیرگذاری آن می‌تواند دستاوردهای یک عصر سپری‌شده را در خدمت نوسازی تمدن بشری به کار گیرد.»
مالک برای تحقق این آرمان، افزون بر برنامه‌ریزی راهبردی دقیق و ایجاد تعامل و هماهنگی میان عناصر تمدن، که پیش‌تر در کتاب «شرایط نهضت» و جلد نخست همین اثر به تفصیل درباره آن‌ها سخن گفته بود، دو شرط دیگر را نیز ضروری می‌داند: اصلاح اندیشه دعوت اسلامی و معرفی شایسته اسلام به جهانیان.
او در این زمینه می‌نویسد:
«مبنای عملکرد دعوتگران مسلمان در معرفی اسلام، به‌عنوان مفهومی غیبی و وحیانی، باید اعتقادی در ساختار ایمان، اخلاقی در معیارهای رفتار و اجتماعی در شبکه ارتباطات و تعاملات در محیط پیرامونی باشد؛ نخست به‌عنوان حقی ملی و سپس در گستره جهانی و انسانی. ازاین‌رو، دعوتگر باید به همان اندازه که درباره اسلام آگاهی دارد، درباره ادیان دیگر نیز شناخت داشته باشد.»
امیدواریم به این نکته توجه شود؛ زیرا جهان به دهکده‌ای واحد تبدیل شده است، هرچند عدالت در آن غایب، برابری در آن کم‌رنگ و رحمت در آن ناپدید شده باشد.
بااین‌حال، چنین وضعیتی می‌تواند محیطی مساعد برای دعوت اسلامی فراهم آورد؛ دعوتی که با بخشیدن معنویت و معنا به زندگی انسان، خلأهای وجودی او را جبران می‌کند و می‌کوشد ما را از گرفتارشدن در مسیری بن‌بست برهاند که تمدن غربی، یا به تعبیر مالک «تمدن بازرگانان»، ما را به سوی آن سوق می‌دهد.
اکنون زمان آن فرا رسیده است که از اسارت سلطه‌ای رها شویم که بر این تمدن، در عرصه‌های اندیشه، اقتصاد، فلسفه، سیاست و دیگر حوزه‌ها سایه افکنده است. این همان ارزش واقعی کتاب مالک بن نبی است.
سخن پایانی
در پایان، باید به این نکته اشاره کرد که نسل کنونی، به‌قطع همان نسلی نیست که مالک بن نبی در انتظار آن بود؛ نسلی که امید داشت رؤیاهای امت برای نوسازی خویش و جهان به دست آن تحقق یابد.
واقعیت پیرامون این نسل، و شرایطی که آن را دلسرد و سرخورده کرده است، بیش از پیش گرفتار عقب‌ماندگی، فروپاشی و شتاب به سوی پرتگاه شده است؛ درست برخلاف آنچه مالک آرزو می‌کرد.
بااین‌همه، امید همچنان به روحیه‌ای است که مقاومت فلسطین به سراسر جهان منتقل می‌کند؛ مقاومتی که تاکنون در برابر جنگ نابودگرانه‌ای که قدرتمندترین نیروهای مادی جهان، یعنی آمریکا و متحدان اروپایی، صهیونیست‌ها و صهیونیست‌مآبان آن‌ها، علیه غزه به راه انداخته‌اند، همچنان ایستادگی می‌کند.
مردم غزه، به‌ویژه، در میان جهانی از مردگان، تنها مردمی هستند که هنوز زنده‌اند. ازاین‌رو، اگر مالک بن نبی زنده بود، این کتاب را به آنان هدیه می‌کرد.
نظرات