آیا می‌توان مزرعه را رها کرد و انتظار محصول داشت؟

سال‌هاست در بخش قابل‌توجهی از ادبیات دینی و منابر ما مذمت دنیا و ضرورت توجه بیشتر به آخرت تکرار می‌شود؛ موضوعی که نیازمند بازنگری جدی و نگاهی متعادل‌تر است.
تردیدی نیست که توجه به آخرت، یاد مرگ، پرهیز از حرص و دنیاپرستی و مراقبت از عاقبت کار، از آموزه‌های مهم دین است. انسان مؤمن نباید چنان درگیر ثروت‌اندوزی، مقام‌طلبی و لذت‌های زودگذر شود که هدف نهایی زندگی را فراموش کند. اما مسئله اینجاست که گاهی در بیان این آموزه‌ها، چنان از دنیا مذمت می‌شود که گویی اصل زندگی دنیوی، تلاش برای بهبود شرایط آن و برخورداری از امکانات و مواهبش، امری ناپسند یا دست‌کم کم‌ارزش است.
آیا واقعاً چنین برداشتی با منطق قرآن و روح تعالیم اسلامی سازگار است؟
اگر دنیا را مزرعه آخرت بدانیم، باید بپذیریم که بدون کشت و تلاش در این مزرعه، محصولی برای برداشت در آخرت وجود نخواهد داشت. آخرت ما جدا از دنیای ما نیست؛ بلکه تا اندازه زیادی برآیند نوع زندگی، انتخاب‌ها، رفتارها و عملکرد ما در همین دنیاست. کسی که در زندگی دنیوی خود برای کسب علم، تولید ثروت، ایجاد رفاه، برقراری عدالت، رفع فقر، خدمت به انسان‌ها و آبادانی جامعه تلاش می‌کند، در حقیقت می‌تواند در مسیر ساختن آخرت خود نیز گام بردارد.

قرآن کریم در آیه ۷۷ سوره قصص، به‌روشنی این تعادل را ترسیم می‌کند:
«وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا»
یعنی با آنچه خداوند در اختیارت قرار داده است، سرای آخرت را بجوی و بهره خود را از دنیا نیز فراموش نکن.
این آیه صرفاً اجازه برخورداری از دنیا نیست؛ بلکه ترسیم یک نگرش متعادل به زندگی است آنجا که می‌فرماید به وسیله‌ی امکاناتی که خدا در اختیارت گذاشته سرای آخرتت را آباد کن. آخرت‌جویی و بهره‌مندی مسئولانه از دنیا نه‌تنها متناقض نیستند، بلکه می‌توانند مکمل یکدیگر باشند. همچنین قرآن در آیه ۱۰ سوره جمعه، پس از فرمان به برگزاری نماز جمعه، مؤمنان را به حرکت در زمین، طلب روزی و یاد خدا فرا می‌خواند. گویی عبادت و فعالیت اقتصادی و اجتماعی، دو بخش جدا و بی‌ارتباط از زندگی انسان نیستند.
از سوی دیگر، پیامبر اسلام (ص) در حدیثی می‌فرماید: «المؤمن القوي خير وأحب إلى الله من المؤمن الضعيف وفي كل خير»؛ مؤمن نیرومند از مؤمن ناتوان بهتر و نزد خدا محبوب‌تر است، هرچند در هر دو خیر وجود دارد.
نیرومندی را نیز نباید صرفاً به توان جسمانی محدود کرد. مؤمن باید از نظر علمی، فکری، اخلاقی، اقتصادی و اجتماعی توانمند باشد. جامعه‌ای که از علم و دانش، اقتصاد پویا، قدرت تولید، نظم اجتماعی، عدالت و توان دفاع از خود برخوردار نباشد، چگونه می‌تواند مسئولیت‌های دینی و انسانی خود را به‌درستی انجام دهد؟
نگاهی به وضعیت بسیاری از جوامع مسلمان نیز ما را با پرسشی جدی مواجه می‌کند. چرا با وجود تأکید فراوان بر آخرت، زهد و پرهیز از دنیا، در بخش‌هایی از جهان اسلام با فقر، عقب‌ماندگی علمی، ضعف اقتصادی، نابرابری، وابستگی و ناتوانی در ساختن یک زندگی شایسته مواجهیم؟ البته نمی‌توان همه این مشکلات را معلول یک نوع نگرش دینی دانست؛ عوامل تاریخی، سیاسی، اقتصادی و مدیریتی متعددی در این وضعیت دخیل‌اند. بااین‌حال، نمی‌توان از سهم نگرش‌هایی که تلاش و آبادانی دنیا را کم‌اهمیت جلوه می‌دهند نیز چشم‌پوشی کرد.
به نظر می‌رسد یکی از آسیب‌های تبلیغ دینی ما، تأکید یک‌جانبه بر مذمت دنیا، بدون تبیین جایگاه سازنده آن در منظومه تعالیم اسلامی است. نتیجه چنین رویکردی ممکن است تربیت انسان‌هایی باشد که بیش از آنکه به مسئولیت خود در قبال ساختن زندگی و جامعه بیندیشند، به رها کردن دنیا و انتظار برای آخرت تشویق می‌شوند.
درحالی‌که زهد به معنای تنبلی، فقرپرستی، انزوا و بی‌اعتنایی به سرنوشت جامعه نیست. زهد یعنی اسیر دنیا نشدن، نه از مسئولیت‌های دنیوی گریختن. مسئله اصلی این است که دنیا نباید بر انسان حکومت کند بلکه این انسان است با خرد و اخلاق بر امکانات دنیا مسلط باشد.
ما به آخرت باور داریم و عاقبت‌نگری را ضروری می‌دانیم؛ اما این باور نباید بهانه‌ای برای کم‌توجهی به زندگی امروز و مسئولیت‌های انسانی و اجتماعی ما شود. اتفاقاً کسی که به حساب‌وکتاب آخرت باور دارد، باید در برابر فقر، جهل، فساد، تبعیض، عقب‌ماندگی و رنج انسان‌ها حساس‌تر باشد و برای تغییر این وضعیت بیشتر تلاش کند.

وقت آن رسیده است که در کنار دعوت مردم به آخرت‌اندیشی، آنان را به زندگی‌سازی، دانش‌اندوزی، کار و تولید، آبادانی، توانمندی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی نیز دعوت کنیم.

ما برای ساختن آخرتی آباد، به دنیایی آباد نیاز داریم؛ دنیایی که در آن انسان‌ها با عزت زندگی کنند، جامعه از عدالت و توانمندی برخوردار باشد و فرصت‌های زندگی در خدمت رشد و تعالی انسان قرار گیرد.