آثار تربیتی هر ذکر
اذکار مأثور، عبارت‌هایی کوتاه‌اند؛ اما هر یک از آن‌ها نقشی در تربیت نفس دارند، گویی هر کدام دارویی برای یک بیماری روحی هستند.
◆ سبحان‌الله: یعنی خداوند از هر عیب و نقصی پاک و منزّه است. یکی از آثار این ذکر آن است که دل از بدگمانی به پروردگار پاک شود؛ به‌گونه‌ای که اگر گشایش به تأخیر افتاد یا سختی و بلا شدت گرفت، انسان بگوید: پروردگارا، تو پاک و منزّهی؛ نه ستم می‌کنی، نه کار بیهوده انجام می‌دهی و نه چیزی را از یاد می‌بری.
◆ الحمدلله: یعنی همه خوبی‌ها از آنِ خداوند است و سپاس شایسته اوست. این ذکر، روحیه رضایت را در انسان تقویت می‌کند و ناخشنودی و اعتراض را از دل می‌زداید. این کلمه در ترازوی اعمال سنگین است؛ چنان‌که پیامبر ﷺ فرمود: «الحمدلله، ترازو را پُر می‌کند.» (روایت مسلم)
◆ لا إله إلا الله: یعنی هیچ معبود به‌حقی جز خداوند وجود ندارد. این ذکر، دل را از بندگی هر چیزی جز خدا آزاد می‌کند؛ از ثروت و مقام گرفته تا ترس از مردم و امید بستن به آنان. کسی که این کلمه را از صمیم دل بر زبان آورد، در برابر هیچ مخلوقی خوار نمی‌شود.
◆ الله‌اکبر: یعنی خداوند از هر چیزی بزرگ‌تر است. این ذکر، هر آنچه جز خداست در نظر انسان کوچک می‌کند. هرگاه نگرانی، دشمن یا مقام و منصبی در چشمت بزرگ شد، بگو: «الله‌اکبر»؛ تا هر چیز به اندازه واقعی خود بازگردد.
◆ لا حول ولا قوة إلا بالله: یعنی هیچ نیرو و توانی جز به یاری خداوند نیست. این ذکر، اعلام رهایی از اتکای مطلق به خویشتن است. این کلمه از آنِ کسی است که ناتوانی خود و سرچشمه حقیقی قدرت را شناخته و بدین‌سان، هم از غرور رهایی یافته و هم از ناامیدی.
◆ أستغفرالله: یعنی از خداوند آمرزش می‌خواهم. استغفار، دل را از آلودگی‌هایی که بر آن نشسته است، پاک می‌کند. ابن‌قیم به این مضمون اشاره می‌کند که زنگار قلب از دو چیز پدید می‌آید: غفلت و گناه؛ و دو چیز آن را می‌زداید: استغفار و ذکر.
پیامبر ﷺ این عبارت‌های محبوب را در حدیثی گرد آورده است:
«محبوب‌ترین سخنان نزد خداوند چهار کلمه است: سبحان‌الله، الحمدلله، لا إله إلا الله و الله‌اکبر؛ و از هر کدام که آغاز کنی، زیانی به تو نمی‌رسد.»
روایت مسلم
همچنین فرمود:
«دو کلمه هستند که بر زبان سبک‌اند، در ترازوی اعمال سنگین‌اند و نزد خدای رحمان محبوب‌اند: سبحان‌الله و بحمده، سبحان‌الله العظیم.»
متفق‌علیه؛ روایت بخاری و مسلم
مراتب ذکر؛ از زبان تا قلب و سپس اعضای بدن
ذکر سه مرتبه دارد که انسان به‌تدریج در آن‌ها پیش می‌رود:
۱. ذکر زبانی: این مرتبه نقطه آغاز است و نباید آن را کم‌اهمیت شمرد، حتی اگر گاهی حواس دل از ذکر پرت شود. وقتی زبان به یاد خدا عادت کند، به‌تدریج دل را نیز با خود همراه می‌سازد. کسی که به دلیل نداشتن حضور قلب، ذکر را ترک می‌کند، در حقیقت همه درها را به روی خود می‌بندد.
۲. ذکر قلبی همراه با زبان: یعنی انسان بداند چه می‌گوید و معنای آن را در دل حاضر کند؛ برای مثال، هنگامی که می‌گوید «سبحان‌الله»، عظمت خداوند را نیز در دل خویش احساس کند. این مرتبه پاداش بیشتر و تأثیر عمیق‌تری دارد. قرآن می‌فرماید:
«پروردگارت را در دل خود، با فروتنی و بیم، و بدون بلند کردن صدا، در بامدادان و شامگاهان یاد کن و از غافلان مباش.» (اعراف: ۲۰۵)
۳. یاد خدا هنگام رویارویی با امر و نهی: یعنی هنگامی که انسان قصد ارتکاب گناه می‌کند، خدا را به یاد آورد و از آن دست بکشد؛ و هنگامی که وظیفه‌ای بر عهده‌اش قرار می‌گیرد، به انجام آن بشتابد. این مرتبه، ذکر اعضای بدن در عمل است و ثمره دو مرتبه پیشین به شمار می‌رود.
از حسن بصری نقل شده است:
«شیرینی عبادت را در سه چیز بجویید: نماز، ذکر و تلاوت قرآن؛ اگر آن را نیافتید، بدانید که درِ ورود به آن بر شما بسته است.»
جمعه؛ روز یاد خدا
امروز جمعه است و از نکته‌های لطیف این روز آن است که خداوند نماز و خطبه جمعه را «ذکر» نامیده است. قرآن می‌فرماید:
«ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هنگامی که در روز جمعه برای نماز ندا داده شد، به سوی یاد خدا بشتابید و خریدوفروش را رها کنید. اگر بدانید، این برای شما بهتر است.» (جمعه: ۹)
خداوند با پایان یافتن نماز، فرمان ذکر را پایان نداده است؛ بلکه انسان را به یاد خود در بازار و محل کار نیز فراخوانده است:
«و هنگامی که نماز به پایان رسید، در زمین پراکنده شوید و از فضل خدا بجویید و خدا را بسیار یاد کنید، باشد که رستگار شوید.» (جمعه: ۱۰)
بنابراین، مؤمن میان «وقت عبادت» و «وقت دنیا» جدایی مطلقی نمی‌شناسد؛ خریدوفروش می‌کند، در حالی که زبانش به یاد خدا مشغول است، و برای کسب روزی تلاش می‌کند، در حالی که دلش با پروردگار پیوند دارد.
از دیگر اعمال شایسته روز جمعه، بسیار صلوات فرستادن بر پیامبر ﷺ است. ایشان فرمود:
«یکی از بهترین روزهای شما روز جمعه است... پس در این روز بسیار بر من صلوات بفرستید؛ زیرا صلوات شما بر من عرضه می‌شود.»
روایت ابوداوود؛ آلبانی این حدیث را صحیح دانسته است.
در روز جمعه ساعتی وجود دارد که دعا در آن به اجابت می‌رسد. پیامبر ﷺ فرمود:
«در این روز ساعتی است که اگر بنده مسلمان در آن، در حالی که به نماز ایستاده است، از خداوند متعال چیزی بخواهد، خداوند آن را به او عطا می‌کند.»
متفق‌علیه؛ روایت بخاری و مسلم
پس اجازه ندهید واپسین ساعات روز جمعه در غفلت سپری شود.
آثار ذکر در خانواده و جامعه
ذکر در ظاهر عبادتی فردی است، اما آثار آن از شخص فراتر می‌رود و به دیگران نیز می‌رسد. مجلسی که در آن خداوند یاد می‌شود، مجلسی سرشار از رحمت است. پیامبر ﷺ فرمود:
«هیچ گروهی گرد هم نمی‌آیند تا خدای عزوجل را یاد کنند، مگر اینکه فرشتگان آنان را در میان می‌گیرند، رحمت الهی بر آنان فرود می‌آید، آرامش بر آن‌ها نازل می‌شود و خداوند در میان کسانی که نزد او هستند، از آنان یاد می‌کند.»
روایت مسلم
خانه‌ای که در آن یاد خدا جاری است، خانه‌ای زنده است. کودکان در چنین خانه‌ای می‌آموزند که پیش از غذا خوردن «بسم‌الله» بگویند و پس از آن «الحمدلله»؛ و بدین‌سان بزرگ می‌شوند، در حالی که دل‌هایشان در کارهای کوچک و بزرگ به خداوند پیوند خورده است.
به سفارش پیامبر ﷺ به علی و فاطمه، رضی‌الله‌عنهما، بیندیشید. هنگامی که فاطمه از ایشان خواست خدمتکاری در اختیارش بگذارد تا در کارهای دشوار خانه یاری‌اش کند، پیامبر آن دو را به گفتن تسبیح، تحمید و تکبیر هنگام خواب راهنمایی کرد و فرمود:
«این برای شما از خدمتکار بهتر است.»
متفق‌علیه؛ روایت بخاری و مسلم
گویی پیامبر ﷺ می‌خواست به آنان بگوید نیرویی که به آن نیاز دارید، پیش از آنکه از دست‌های دیگران به دست آید، از یاد خدا سرچشمه می‌گیرد.
کسی که در محیط کار به یاد خداست، کمتر خشمگین می‌شود، راستگوتر است و از غیبت دورتر می‌ماند؛ زیرا زبانی که به حق مشغول باشد، فرصت کمتری برای پرداختن به باطل پیدا می‌کند. چنان‌که گفته‌اند:
«اگر نفس خود را به حق مشغول نکنی، تو را به باطل مشغول خواهد کرد.»
ذکر در روزگار هیاهو
امروز در میان انبوهی از اعلان‌هایی زندگی می‌کنیم که لحظه‌ای آرام نمی‌گیرند و صداهایی که قطع نمی‌شوند؛ تا آنجا که بسیاری از مردم حتی یک دقیقه سکوت را نیز بدون دراز کردن دست به سوی تلفن همراهشان تحمل نمی‌کنند.
ذکر همان آسایشی است که دل به آن نیاز دارد: چند دقیقه صفحه نمایش را کنار بگذار و با آرامش بگو: «سبحان‌الله و بحمده»؛ سپس به صدای خودت گوش بده، در حالی که این کلمات را بر زبان می‌آوری.
این کار را امتحان کن؛ چیزی از دست نخواهی داد و شاید چیزی را بیابی که در ساعت‌ها گشت‌وگذار در فضای مجازی به دست نیاورده‌ای.
توشه عملی؛ راهکارهایی برای اهل ذکر
۱. با اذکار صبح و شام آغاز کن؛ حتی اگر در ابتدا تنها پنج ذکر را به‌خوبی حفظ کنی و سپس به‌تدریج بر آن‌ها بیفزایی.
۲. ذکر را با عادت‌های روزانه خود پیوند بده؛ هنگام سوار شدن به خودرو، انتظار برای آسانسور و در حال پیاده‌روی، تا یاد خدا به عادتی طبیعی تبدیل شود، نه کاری که انجام آن به زحمت نیاز داشته باشد.
۳. پس از هر نماز، تسبیح، تحمید و تکبیر را هر کدام سی‌وسه بار بگو و برای برخاستن از جای نماز شتاب نکن.
۴. به‌ویژه در روز جمعه، بر پیامبر ﷺ بسیار صلوات بفرست و آخرین ساعت پیش از غروب آفتاب را به دعا و ذکر اختصاص بده.
۵. هرگاه در دل خود نگرانی یا تنگی و اندوهی احساس کردی، با آرامش بگو: «لا حول ولا قوة إلا بالله» و آن را تکرار کن تا آرامش آن را در دل خود بیابی.
۶. هر هفته جلسه‌ای کوتاه برای ذکر در میان اعضای خانواده ترتیب بده؛ حتی اگر فقط ده دقیقه طول بکشد. در این جلسه، ذکری تازه و معنای آن را با یکدیگر بیاموزید.
آینه جان؛ محاسبه نفس اهل ذکر
○ روزانه چند دقیقه از عمرم می‌گذرد، بی‌آنکه با دل یا زبانم خدا را یاد کنم؟
○ آیا اذکار صبح و شام را حفظ کرده‌ام یا آن‌ها را از روی صفحه نمایش می‌خوانم، بی‌آنکه معنایشان را درک کنم؟
○ هنگامی که قصد ارتکاب گناهی می‌کنم، آیا یاد خدا به سراغم می‌آید و مرا از آن بازمی‌دارد؟
○ آیا اعضای خانواده‌ام در سخنان من «بسم‌الله» و «الحمدلله» می‌شنوند یا بیشتر با شکایت و گلایه روبه‌رو می‌شوند؟
○ آیا در روز جمعه، سهمی برای صلوات بر پیامبر ﷺ و دعا در ساعت اجابت در نظر گرفته‌ام؟
سخن پایانی
این توشه‌ای اندک است که خداوند راه بهره‌مندی از آن را برای هر کس که بخواهد آسان می‌کند؛ توشه‌ای که در ترازوی اعمال سنگین و در آثار و نتایج بزرگ است. برای بهره‌مندی از آن، جز حرکت دادن زبان و بیدار کردن دل، کار دشواری لازم نیست.
ادعا نمی‌کنم که به همه اسرار ذکر پرداخته‌ام؛ ابن‌قیم در کتاب «الوابل الصیّب» فواید فراوانی برای ذکر برشمرده است که گنجاندن همه آن‌ها در یک مقاله ممکن نیست. آنچه در اینجا آمده، تلاشی در حد توان است. همین اندازه برای انسان کافی است که درِ ورود را بشناسد و آن را بکوبد.
پس ای برادر، خدا را یاد کن تا او نیز تو را یاد کند. زبانت را به ذکر تر نگه دار تا قلبت زنده بماند.
خداوندا! ما را در یاد کردن خود، سپاسگزاری از خویش و نیکو به‌جا آوردن عبادتت یاری کن و ما را از مردان و زنانی قرار بده که تو را بسیار یاد می‌کنند.
نظرات