گاهی در مسیر زندگی با انسانهایی آشنا میشویم که حضورشان فراتر از یک دوستی یا همکاری معمولی است؛ انسانهایی که با اندیشه، رفتار، تجربه و شیوه مواجههشان با زندگی، بر مسیر فکری و شخصیتی ما اثر میگذارند و بخشی از آموختهها و بالندگی ما را رقم میزنند. برای من، جلال معروفیان یکی از همین انسانهاست؛ شخصیتی که در زندگی شخصی و بهویژه در عرصههای مدیریت، فعالیت تشکیلاتی و نویسندگی، خود را مدیون و وامدار او میدانم.
جلال معروفیان را میتوان انسانی وارسته، روانشناسی متعهد، سخنوری توانمند، نویسنده و مترجمی فعال، مدیری باتجربه و اندیشهورزی دغدغهمند دانست. او در حوزه روانشناسی، با بهرهگیری از آموزههای استاد صاحبی و مکتب ویلیام گلاسر، به شناخت انسان، مسئولیتپذیری و نقش آگاهی در اصلاح رفتار توجه داشته است.
کارنامه او بازتابی از دغدغههای علمی، فرهنگی و اجتماعیاش است. تأسیس مدرسه ناشنوایان و افراد دارای معلولیت جسمی، نقشآفرینی در تأسیس و تدریس در دانشگاه پیام نور و تجربه ریاست این دانشگاه، بخشی از فعالیتهای او در عرصه آموزش و مدیریت است. عضویت در شورای شهر سردشت نیز تجربهای دیگر در حوزه مدیریت شهری و مشارکت مدنی به شمار میرود.
در دوران ریاست او بر دانشگاه پیام نور چندین کار ارزشمند از جمله، برگزاری مراسم نوروز و بزرگداشت عزیزخان مکری در شهر سردشت از فعالیتهای فرهنگی قابل توجه بود. این اقدامات را میتوان تلاشی برای توجه به هویت تاریخی و فرهنگی منطقه و پیوند دادن فضای دانشگاهی با ظرفیتهای فرهنگی و اجتماعی جامعه دانست.
متانت، خوشگفتاری، خلاقیت، مطالعه مستمر، قدرت ایدهپردازی و روابط عمومی هوشمندانه از ویژگیهای برجسته اوست. او به وضع موجود بسنده نمیکند و با نگاهی انتقادی، در پی یافتن راههایی برای اصلاح و بهبود امور است. در کنار این ویژگیها، پایبندی به باورهای دینی و علاقه عمیق به فرهنگ، آداب و رسوم کردی نیز جایگاه ویژهای در شخصیت او دارد. او میکوشد میان ارزشهای دینی، هویت فرهنگی و مسئولیت اجتماعی پیوند برقرار کند.
در عرصه تشکیلات مدنی جماعت دعوت و اصلاح نیز سابقهای قابلتوجه دارد. او از مسئولیت در سطح شهرستان تا عضویت در شورای مرکزی، در سمتهای گوناگون و متناسب با نیاز تشکل فعالیت کرده است و هماکنون نیز در همین جایگاه ادامه میدهد. با اینحال، به باور من، شخصیت تشکیلاتی افراد را نباید تنها با عنوانها و مسئولیتهایشان سنجید؛ بلکه باید دید تا چه اندازه به باورهای خود وفادار ماندهاند و برای تحقق اهداف جمعی چه وقت، توان و هزینهای صرف کردهاند.
البته او نیز مانند هر انسانی از خطا، اشتباه و کمتحملی مصون نبوده و نیست؛ اما آنچه اهمیت دارد این است که ضمن اعتراف به خطا، در پی رفع و جبران آن برآید.
من سالهای زیادی است که افتخار آشنایی با ایشان را دارم. او کسی است که برای نخستین بار مرا به جماعت دعوت و اصلاح دعوت کرد که بخش مهمی از مسیر فکری، اجتماعی و تشکیلاتی زندگیام در آن شکل گرفت. آن دعوت برای من تنها ورود به یک مجموعه نبود؛ آغاز تجربهای تازه در شناخت کار جمعی، مسئولیتپذیری و مشارکت اجتماعی بود.
در این سالها، هرگاه به همراهی یا راهنمایی او نیاز داشتهام، بارها پاسخگوی من بوده است. در عرصه مدیریت، فعالیت تشکیلاتی و نویسندگی نیز از تجربهها، رفتارها و شیوه اندیشیدن او بسیار آموختهام. بسیاری از آموختههای انسان نه از راه آموزش رسمی، بلکه در معاشرت با کسانی شکل میگیرد که رفتار و تصمیمهایشان به درسی عملی تبدیل میشود. جلال معروفیان برای من یکی از همین افراد بوده است.
البته تأثیرگذاری او به رابطه شخصی من محدود نمیشود. من خود را یکی از دهها انسانی میدانم که به شیوههای گوناگون از حمایت، راهنمایی و همراهی او بهره بردهاند و هرکدام به دلیلی خود را وامدار او میدانند.
گاهی این تأثیر در قالب یک مشورت، گشودن راهی تازه، حمایت در شرایط دشوار یا کمک به حل مشکلی جدی نمایان شده و گاهی در لحظههایی بوده که انسانی بیش از هر زمان دیگر به همدلی و امید نیاز داشته است.
در میان روایتهای مربوط به تأثیر او بر زندگی دیگران، مواردی هم وجود دارد که جلال معروفیان با گفتوگو، همراهی و بازگرداندن روزنهای از امید، به افرادی کمک کرده است که در اوج ناامیدی به خودکشی فکر میکردند. بهاحترام حریم خصوصی آن افراد، از بازگویی جزئیات میگذرم؛ اما چنین تجربههایی، بیش از هر عنوان و مسئولیتی، اهمیت حضور یک انسان در لحظههای حساس زندگی دیگران را نشان میدهد. گاهی یک گفتوگوی بهموقع، شنیدن بیقضاوت دردهای یک انسان و کمک به دیدن راهی دیگر، میتواند او را از تصمیمی جبرانناپذیر دور کند و فرصتی دوباره برای زندگی پیش رویش بگذارد.
به باور من، این بُعد از شخصیت جلال معروفیان شایسته توجه ویژه است؛ زیرا ارزش یک انسان تنها در آنچه برای جامعه انجام میدهد خلاصه نمیشود، بلکه در اثری نیز معنا پیدا میکند که بر زندگی افراد میگذارد. ممکن است مسئولیتی روزی پایان یابد یا عنوانی تغییر کند، اما امیدی که در دل انسانی زنده شده و دستی که در لحظه دشوار به سوی او دراز شده است، میتواند اثری ماندگار بر جای بگذارد.
اما شاید ارزشمندترین ویژگی او در نگاه من، شیوه مواجههاش با دیگران، بهویژه مخالفان و منتقدان باشد. در تمام سالهایی که او را میشناسم، ندیدهام در پی تخریب شخصیت کسی باشد یا در جمع درباره فردی از مرز انصاف و اعتدال فراتر برود. حتی هنگام سخن گفتن از کسانی که با او اختلافنظر دارند، میکوشد حرمت انسانی آنان را حفظ کند و پیش از هر چیز، انسان بودن طرف مقابل را به یاد میآورد.
مدارا و تسامح در منش او شعاری بر زبان نیست؛ شیوهای از زیستن است. او همواره دیگران را به گذشت، بردباری و پرهیز از مقابلهبهمثل دعوت کرده و باور دارد که باید بدی را با خوبی پاسخ داد. چنین نگاهی در فضایی که اختلافنظرها گاهی به کینهورزی و تخریب متقابل میانجامند، بسیار ارزشمند است. حفظ حرمت مخالف نشان میدهد که اختلاف در اندیشه و رفتار، مجوز نادیده گرفتن کرامت انسانها نیست؛ و کسی که در همه حال به این اصل وفادار میماند، سزاوار قدردانی است.
یکی دیگر از ویژگیهای قابل توجه او، پایبندی به باورها و اهداف تشکیلاتی است که به آنها اعتقاد دارد. تا آنجا که در طول سالها شاهد بودهام، برای وفادار ماندن به این مسیر، از برخی پیشنهادها و فرصتهای بیرونی چشم پوشیده است. این انتخاب نشان میدهد تعهد تشکیلاتی در منظومه فکری او چه جایگاهی دارد.
این یادداشت به خاطر احترام من به ایشان حاصل سالها شناخت، همراهی، آموختن و تجربه است. گاهی ادای دین به یک انسان در ستایش بیچونوچرای او خلاصه نمیشود؛ بلکه در شناخت صادقانه سهم او در رشد و بالندگی ما معنا پیدا میکند.
اگر من و دهها انسان دیگر، هرکدام به دلیلی خود را وامدار جلال معروفیان میدانیم، این احساس دین از تجربههایی سرچشمه میگیرد که در زندگی ما اثر گذاشتهاند. شاید یکی از ارزشمندترین میراثهای هر انسان، نه عنوانها و مسئولیتهایی باشد که در اختیار داشته، بلکه اثری است که در اندیشه، زندگی و سرنوشت دیگران بر جای گذاشته است؛ اثری که گاه در آموختن مهارتی تازه، گشودن راهی دشوار، حمایت در روزهای سخت یا زنده نگهداشتن امید در دل انسانی ناامید جلوه میکند.
برای من، جلال معروفیان تنها یک دوست یا همراه تشکیلاتی نیست؛ او از جمله انسانهایی است که در بخش مهمی از مسیر زندگی، مدیریت و نویسندگیام سهم داشته است. این نوشته ادای بخشی از دین من به اوست؛ ادای احترام به انسانی که از او آموختهام و حضورش بخشی از مسیر بالندگیام را شکل داده است.
امیدوارم روزی روایتهای صادقانه کسانی که در مقاطع مختلف زندگی از همراهی و حمایت او بهره بردهاند، در کنار یکدیگر قرار گیرند تا تصویری جامعتر از تأثیر انسانی و اجتماعی او شکل بگیرد؛ تصویری نه بر پایه اغراق و تعارف، بلکه برآمده از تجربه، انصاف و قدرشناسی.

نظرات
ناقد
نقد و ارزیابی نوشتار «جلال معروفیان؛ وفاداری به باور، هزینه برای هدف جمعی» این نوشتار روایتی شخصی و عمدتاً ستایشآمیز از جلال معروفیان است که نویسنده در آن میکوشد ابعاد علمی، مدیریتی، تشکیلاتی و انسانی او را بازنمایی کند. موضوع این ارزیابی، کیفیت روایت و شیوه معرفی شخصیت در مقاله است، نه داوری درباره شخصیت واقعی جلال معروفیان یا درستی و نادرستی همه ویژگیهای نسبتدادهشده به او. ۱. تکرار و ضعف انسجام متن مهمترین ضعف ساختاری مقاله، تکرار مضمونهایی مانند احساس وامداری نویسنده، تأثیر معروفیان بر زندگی او و حمایت از دیگران است. این مفاهیم در بندهای مختلف با عبارتهای متفاوت تکرار شدهاند، بیآنکه هر بار اطلاعات یا تحلیل تازهای ارائه شود. در نتیجه، متن طولانی و پراکنده شده و انسجام روایی خود را تا حدی از دست داده است. ۲. غلبه ستایش بر تحلیل نویسنده صفات مثبت متعددی را به معروفیان نسبت میدهد؛ از جمله وارستگی، خلاقیت، توان مدیریتی، مدارا و مسئولیتپذیری. مسئله این نیست که این ویژگیها در شخصیت او وجود دارند یا ندارند، بلکه متن برای اثبات و تبیین آنها شواهد کافی ارائه نمیکند. بنابراین خواننده بیشتر با برداشت و ارزیابی مثبت نویسنده مواجه است تا تصویری مستند و تحلیلی از عملکرد فرد مورد بحث. ۳. ناهماهنگی عنوان و محتوا عنوان بر «وفاداری به باور» و «هزینهدادن برای هدف جمعی» تأکید دارد، اما مفهوم هزینهدادن در بدنه مقاله بهصورت گذرا و مبهم مطرح شده است. اشاره به چشمپوشی از فرصتهای بیرونی، بدون توضیح درباره ماهیت این فرصتها و پیامدهای چنین انتخابی، برای پشتیبانی از این عنوان کافی نیست. این کاستی به نحوه تنظیم و پرداخت موضوع در مقاله مربوط است، نه لزوماً به میزان تعهد یا وفاداری شخص مورد بحث. ۴. غلبه تجربه شخصی بر شواهد عمومی مقاله بهشدت بر رابطه شخصی نویسنده با معروفیان و تجربههای مشترک آنها تکیه دارد. این صمیمیت به روایت ارزش عاطفی میبخشد، اما در بخشهایی موجب تعمیم برداشتهای شخصی به ارزیابیهای گسترده درباره تأثیر اجتماعی و منش فرد مورد بحث شده است. برای مثال، توصیف رفتار او با مخالفان یا حمایت از افراد مختلف، عمدتاً بر مشاهدات نویسنده استوار است و شواهد مستقل و متنوعی برای تکمیل این تصویر ارائه نمیشود. ۵. کمبود توازن انتقادی در روایت نویسنده به خطاپذیری و کمتحملی معروفیان نیز اشاره میکند، اما این اشاره بدون ذکر نمونه یا توضیح درباره نحوه مواجهه او با خطا باقی میماند. در نتیجه، این بخش بیشتر جنبه رفع شائبه ستایش یکطرفه دارد تا برخورداری از محتوای انتقادی واقعی. البته این مسئله به معنای وجود یا نبود ضعفهای مشخص در شخصیت معروفیان نیست؛ بلکه نشاندهنده محدودیت متن در ارائه تصویری متوازن و مستدل است. ۶. مسائل مربوط به روایت تجربههای حساس اشاره به همراهی با افرادی که به خودکشی فکر میکردهاند، از نظر محتوایی حساس و دارای اهمیت انسانی است. بااینحال، این بخش عمدتاً با هدف برجستهکردن وجه مثبت شخصیت معروفیان روایت شده و از نظر مستندسازی و تبیین نقش عوامل مختلف در عبور افراد از بحران، محدودیت دارد. همچنین رعایت حریم خصوصی افراد در چنین روایتهایی اهمیت ویژهای دارد. ۷. پراکندگی محورهای محتوایی مقاله بهطور همزمان به فعالیتهای علمی و مدیریتی، سابقه تشکیلاتی، باورهای دینی، هویت فرهنگی و منش انسانی معروفیان میپردازد؛ اما ارتباط میان این موضوعات بهخوبی تبیین نشده است. در نتیجه، متن بیشتر به مجموعهای از توصیفها و خاطرات تبدیل شده تا روایتی منسجم که منطق شکلگیری و ارتباط ابعاد مختلف شخصیت مورد بحث را توضیح دهد. الغرض، نقد اصلی متوجه شیوه نگارش و بازنمایی شخصیت در این مقاله است، نه خود جلال معروفیان. از محتوای این نوشتار بهتنهایی نمیتوان درباره درستی همه داوریهای نویسنده یا ویژگیهای واقعی شخص مورد بحث حکم قطعی صادر کرد. مقاله از صمیمیت و تجربه شخصی برخوردار است، اما تکرار، غلبه ستایش بر تحلیل، کمبود شواهد، اتکای زیاد به مشاهدات فردی و فقدان توازن انتقادی، از استحکام آن میکاهد. در مجموع، نوشته در وضعیت فعلی بیشتر یک یادداشت قدردانی و ادای دین شخصی است تا یک پرتره تحلیلی و مستند. این تمایز مهم است؛ زیرا میتوان صمیمیت، احترام و قدردانی نویسنده را به رسمیت شناخت و در عین حال، درباره کیفیت روایت، اعتبار استدلالها و کفایت شواهد آن نقد جدی داشت، بیآنکه این نقد به داوری درباره شخصیت جلال معروفیان تبدیل شود.