سالروز بعثت پیامبر اسلام، تنها یادآور یک رویداد تاریخساز عبادی نیست؛ بلکه فرصتی بنیادین برای بازخوانی یکی از مهمترین متون تحلیلی در تاریخ اندیشه سیاسی انسان در باب پیوند «ایمان، اخلاق، جامعه و قدرت» است. تقلیل بعثت به یک حادثه منفرد و انفرادی، نادیده گرفتن پیام ساختارساز آن است؛ همانطور که فروکاستن آن به یک پروژهی سیاسی معطوف به «دستیابی به قدرت»، تحریف جوهر نبوی آن به شمار میرود. سیره پیامبر نشان میدهد که در منطق بعثت، سیاست اصالتاً تابعِ «انسانسازی، تحقق عدالت و تثبیت اخلاق» است، نه آنکه اخلاق و دین، ابزاری برای توجیه قدرتِ عریان گردند.
۱. دوره مکه؛ گفتمانسازی و شالودهشکنی از هژمونی جاهلی
دعوت پیامبر در مکه فارغ از ابزارهای نهادی و سلطه سیاسی آغاز شد. پیامبر در شرایطی رسالت خود را اعلام کرد که فاقد هرگونه نهاد حاکمیتی، نیروی نظامی یا نظم دیوانسالارانه بود. محور دعوت نخستین او بر توحید، کرامت ذاتی انسان (*«وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ»*؛ اسراء: ۷۰)، مسئولیت اخلاقی و مبارزه با ساختارهای نابرابر و زامندِ جاهلی استوار بود.
قرآن کریم فلسفه بعثت و ارسال رسل را در وهله اول قیام مردم به قسط و اقامه عدل میداند: «لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ» (حدید: ۲۵). این آیه دلالت دارد که هدف بعثت، تحمیل عدل از بالا به پایین نیست، بلکه بیداری آگاهیِ جمعی برای تحقق عدل است.
از اینرو، بعثت پیش از آنکه مسئله «تصاحب قدرت» باشد، فرآیند «دگرگونی وجودی انسان» و نقد مناسبات ظالمانه اجتماعی بود (*طباطبایی، المیزان، ج ۲، ص ۲۷۰*).
۲. هجرت به مدینه؛ پیوند اقتدار اخلاقی و رهبری اجتماعی
با هجرت به مدینه، مرحله جدیدی از رسالت پیامبر شکل گرفت. پیامبر در مدینه علاوهبر مرجعیت وحیانی و دینی، مسئولیت رهبری یک زیستجهانِ جدید سیاسی را نیز عهدهدار شد. پژوهشهای تاریخنگارانه نوين نیز بر این تحول تأکید دارند؛ از جمله دبلیو. مونتگومری وات در کتاب «محمد در مدینه» نشان میدهد که چگونه پیامبر توانست از گسستهای قبیلهای عرب، یک نظام سیاسی مبتنی بر «امت» بآفریند که در آن وحدت عقیدتی و ساختاری جایگزین نسبگرایی گردید.
در این مرحله، دین سیاست را انکار نمیکند، اما آن را از عرصه نقد و مسئولیتپذیری اخلاقی خارج نمیسازد. سیاست در مدینه نه امری «خودبنیاد و مقدسشده»، بلکه ابزاری خادمِ تحقق عدالت بود.
۳. پیمان مدینه؛ نخستین میثاق شهروندی و کثرتگرایی حقوقی
«پیمان مدینه» (صحیفة المدینه) که متفکرانی چون محمد حمیدالله (*الوثائق السیاسیة*، ص ۵۹) آن را از قدیمیترین اسناد مکتوب در حوزه حقوق اساسی و پیمانهای همزیستی میدانند، نمونهای عالی از منطق تدبیرِ نبوی است. این سند برای تنظیم روابط قبایل، مهاجرین، انصار و یهودیان مدینه تنظیم شد و مفهوم «امت» را به عنوان یک واحد سیاسی-حقوقیِ تکثرپذیر معرفی کرد.
نکته حائز اهمیت آن است که پیامبر برای اداره جامعه تنها به توصیه و موعظه اخلاقی بسنده نکرد؛ بلکه «نهاد، قرارداد، مسئولیت متقابل، آیین داوری و سازوکارهای همزیستی مسالمتآمیز» را پایهریزی کرد. در واقع، بعثت در مقام عمل، اخلاقِ تجریدی را به ساختارهای ملموس اجتماعی و حقوقی پیوند زد.
۴. عقلانیت جمعی و مهار قدرت: ساختار مشورت
یکی از بارزترین ویژگیهای حکمرانی نبوی، نفی استبداد رای و جایگزینی «مشورت» بود. قرآن در توصیف جامعه مؤمنان میفرماید: «وَأَمْرُهُمْ شُورَىٰ بَيْنَهُمْ» (شوری: ۳۸) و در خطابی مستقیم و صریح به پیامبر دستور میدهد: «وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ» (آلعمران: ۱۵۹).
فخر رازی در تفسیر کبیر (ج ۹، ص ۶۷) ذیل این آیه اشاره میکند که توصیه به مشورت برای پیامبر -با وجود اتصال به منبع وحی- بدان جهت بود که سنّتی برای اداره جامعه پایهگذاری شود تا قدرت انحصار نیابد و کرامت عقلانی جامعه به رسمیت شناخته شود. این رویکرد نشان میدهد که حتی رهبریِ متصل به وحی نیز جامعه را در فرایند تصمیمگیریهای عمومی مشارکت میداد.
۵. تفکیک «مشروعیت نبوی» از «اقتدار سیاسی حاکمان»
یکی از آسیبهای جدی در تاریخ اندیشه سیاسی مسلمانان، همسانانگاریِ رفتارهای سیاسی حاکمان با «اراده الهی» بوده است. پیامبر در مقام پیامبر و حاکمی عادل، امر سیاسی را به اخلاق آراسته ساخت؛ اما پس از رحلت ایشان، مسئله جانشینی و چگونگی پیوند میان «اقتدار دینی» و «قدرت سیاسی» به چالشبرانگیزترین مسئله امت تبدیل شد.
تمایز میان «سیره نبوی» و «اقدامات حاکمان بعدی» مرزی حیاتی است. صرفِ الصاق عنوان «دینی» به یک حکومت یا سیاستمدار، مشروعیتبخش نیست؛ بلکه مشروعیت در سنت نبوی، برآیندِ مداومِ «عدالتورزی، پاسداشت حقوق مردم و پایبندی به موازین اخلاقی» است.
نتیجهگیری: اخلاقیکردن سیاست، نه سیاسیکردن دین
رسالت پیامبر را میتوان پروژه «اخلاقیکردن سیاست» نامید؛ نقدی صریح بر «سیاسیکردن ابزاریِ دین» که در آن عقیده به خادمِ قدرت تبدیل میشود. قرآن حتی در مواجهه با دشمنان، خارج شدن از مدار عدل را ممنوع میشمارد: «وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ» (مائده: ۸).
در مدرسه پیامبر، قدرتی که تهی از عدالت باشد، فاقد هرگونه ارزش و مشروعیت نبوی است. بزرگداشت واقعی بعثت، سنجشِ عیارِ سیاستِ امروز با معیارِ حاکمیتِ نبوی است: ترجیح «عدالت و کرامت انسان» بر «تثبیت قدرت و سلطه».
نظرات