«اعتماد» در گفت وگو با اردشير پشنگ بررسي ميكند
محمد الجولاني طي ده سال گذشته بارها با افراد و گروههاي مختلف توافق و اعلام همراهي كرده اما هر بار در موقعيتي ديگر به آن توافقات پشت كرده است و با افرادي قويتر وارد معامله شده است
فرار صدها نفر از عناصر تروريستي داعش از زندان «الشدادي» در جنوب حسكه و تبادل اتهامات شديد ميان نيروهاي دموكراتيك سوريه (قسد) و ارتش سوريه، بار ديگر شام را وارد مراحلي از بحران و آن را به كانون تنشهاي ميداني و سياسي در اين كشور بدل كرده است؛ تحولي كه در حالي رخ ميدهد كه مذاكرات طولانيمدت درباره آينده كردهاي سوريه ميان دولت مركزي سوريه و نمايندگان كردها، آينده توافقات امنيتي در دمشق درباره سرنوشت مساله كردي را با چالشهاي جدي مواجه كرده است. گفتني است اين وضعيت بحراني كه در آن گزارشها از گريختن حدود ۱۵۰۰ داعشي و درگيريهاي شديد در اطراف زندانهاي «الشدادي» و «الاقطان» حكايت دارد، در واقع ادامه روندي است كه با امضاي توافق ۱۴بندي ميان دولت موقت سوريه به رياست احمد الشرع و فرماندهي قسد آغاز شده است.
توافقي كه براساس آن قرار بود آتشبس فوري برقرار شود، قسد از شرق فرات عقبنشيني كند و نيروهاي ارتش سوريه امنيت مناطق استراتژيك همچون سد تشرين، حومه رقه و حسكه را تامين كنند.
در همين راستا، نيروهاي ارتش طبق اين پيمان، استقرار خود را در منطقه جزيره سوريه آغاز كرده و كنترل بخشهايي از حومه ديرالزور را نيز براي ايجاد مواضع امنيتي سازمانيافته در دست گرفتند. با اين حال، آنچه در عمل روي داد، فاصله عميق ميان متن توافق و واقعيتهاي ميداني بود؛ چراكه قسد مدعي است ارتش به آتشبس پايبند نمانده و به مناطقي همچون «عين عيسي» و «الشداده» حمله كرده است، درحالي كه دمشق نيروهاي كرد را مسوول آزادي عناصر داعش و بيثباتي منطقه ميداند.
در عمق اين تنشهاي ميداني، شكست مذاكرات سياسي ميان «مظلوم عبدي» و دولت دمشق قرار دارد؛ مذاكراتي كه قرار بود با ميانجيگري «توماس باراك» فرستاده ويژه امريكا، به ادغام قسد در ارتش سوريه و ايجاد مديريت محلي كردي منجر شود. منابع نزديك به قسد اما تاكيد دارند كه مقامات سوري اين دو خواسته اصلي را رد كردهاند، درحالي كه مشاور احمد الشرع، قسد را به باجگيري از طريق پرونده زندانهاي داعش و داشتن ذهنيت شبهنظاميگرانه متهم كرده است.
در همين چارچوب، واكنشهاي بينالمللي نيز ابعاد اين بحران را پيچيدهتر كرده است؛ از هشدار ليندسي گراهام، سناتور امريكايي درباره لزوم دفاع از زندانها گرفته تا گزارشهايي از مذاكرات پنهاني ميان سوريه و اسراييل براي عقبنشيني از جولان و توقف كمكها به دروزيها، كه نگرانيهاي امنيتي جديدي را براي حزبالله و محور مقاومت ايجاد كرده است.
به ادعاي برخي ناظران با اين همه تحليل اين تحولات در كنار هم، تصويري از يك بازي چندلايه را ترسيم ميكند كه در آن دولت سوريه با اتكا به اجماع بينالمللي براي بسط حاكميت بر تمام خاك خود و با وعدههاي داده شده به امريكا و حتي اسراييل، در پي جمعآوري سلاح و ادغام اجباري نيروهاي كرد است. در حالي كه ائتلاف بينالمللي مسووليت حفاظت از زندانها را برعهده گرفته، اما در عمل مداخلهاي نكرده است، دمشق نيز با قدرت هرچه تمام براي بازپسگيري كنترل مناطق نفتي و مرزي، پرونده زندانها را به ابزاري براي فشار بر قسد تبديل كرده است.
برخي تحليلگران ضمن صدور هشداري جدي در اين زمينه، معتقدند اين درگيريها و اتهامات متقابل، نه تنها نشاندهنده شكست عميق اعتماد ميان طرفين است، بلكه هشداري جدي درباره احياي بالقوه داعش در سايه جنگ قدرت ميان دمشق و كردهاست؛ جنگي كه به نظر ميرسد سرنوشت كردهاي سوريه را بيش از پيش به تصميمات واشنگتن و آنكارا گره زده و امنيت منطقه را در وضعيتي بلاتكليف و شكننده قرار داده است. در همين راستا روزنامه اعتماد با اردشير پشنگ، پژوهشگر ارشد مسائل خاورميانه و از متخصصان مسائل كردها گفتوگو كرده است.
مشروح اين گفتوگو را در ادامه ميخوانيد:
اردشير پشنگ، پژوهشگر ارشد مسائل خاورميانه و از متخصصان مسائل كردها در رابطه با آخرين تحولات مربوط به كردهاي سوريه به «اعتماد» ميگويد: از يكسو طي هفتههاي اخير شاهد يك توافق پنهان بين مربع آنكارا، دمشق، واشنگتن و تلآويو عليه كردها هستيم؛ لازم به ذكر است تحولاتي كه در حال وقوع است نقشه آن توسط مقامات تركيه ترسيم شده و سربازان احمد الشرع در حال اجراي آن هستند. اين درحالي است كه همزمان چراغ سبز دونالد ترامپ و بنيامين نتانياهو را نيز براي اين موضوع درنظر گرفتهاند؛ واقعيت اين است كه اين توافق كه براي كردها نوعي دسيسه بينالمللي قلمداد ميشود؛ هدفش پايان دادن به الگوي حكومت «دموكراسي مستقيم محلي» است كه ۱۵ سال است تحت نام «روژآوا» امنيت نسبي را بر بيش از ۳۰درصد خاك سوريه برقرار كرده و شديدترين ضربات را به تروريسم داعش وارد كرده بود.
در ادامه پشنگ مساله مهم ديگر را ماهيت قدرتطلبي و غيرقابل اعتماد بودن احمد الشرع و حلقه نزديكانش را مورد اشاره قرار داد و ميگويد: محمد الجولاني طي ده سال گذشته بارها با افراد و گروههاي مختلف توافق و اعلام همراهي كرده اما هر بار در موقعيتي ديگر به آن توافقات پشت كرده است و با افرادي قويتر وارد معامله شده از جمله ابتدا با ابوبكر البغدادي داعشي توافق كرد، سپس اعلام وفاداري با ايمن الظواهري رهبر وقت القاعده كرد بعد از مدتي از اين وفاداري هم خارج شد، حالا او چند سالي است وفادار به اردوغان و دولت تركيه شده و طي يك سال گذشته هم خود را به جاي ارزشهاي اسلامي مورد تاكيد القاعده حال نيز خود را وفادار به ارزشهاي غربي نشان ميدهد، چراكه براي تثبيت و تقويت جايگاهش به حمايت غرب بالاخص امريكا و حتي اسراييل نياز مبرم دارد.
پشنگ در همين زمينه افزود: اما جولاني سابق و الشرع جديد، ماهيت قدرتطلب خود را به رخ مردم سوريه و حالا كردها نشان ميدهد. او خون چندين هزار نفر سوري علوي و سوري دروزي را روي زمين ريخت و حالا طي همين چند هفته دهها نيروي كرد را هم به كام مرگ كشانده است؛ اين در حالي كه به تمامي توافقات ازجمله توافق اول آوريل و نيز همين توافق ۲۴ ساعت گذشتهاش با كردها پشت كرده است. طي چند روز اخير او چند صد نفر از زندانيان داعشي را آزاد كرده و برخي از آنان را با خود در حمله به شهرهاي كردنشين كوباني و... همراه كرده است و شاهد هستيم حتي سر از نظاميان كرد اسير شده جدا كرده است و حتي براي ايجاد رعب و وحشت تصاوير آن را رسانهاي كرده است؛ درست مانند اقدامات داعش و تمامي اين اقدامات به نوعي در پيش ديدگان امريكاييها و اروپاييها در حال روي دادن است!
اردشير پشنگ، تحليلگر ارشد مسائل خاورميانه و امور كردها در رابطه با مساله ادغام اين گروه در دولت مركزي كه به نظر ميرسد خواست مشترك تركيه و امريكا نيز باشد، تشريح كرد: تحولات اخير در سوريه و منطقه «روژآوا» از چند منظر قابل واكاوي است؛ يكي از حياتيترين ابعاد اين ماجرا كه بيارتباط با تحولات داخلي كشورمان نيست، تحلیل نادرستی پيرامون طرح تجزيه ايران توسط امريكا و برخي كشورها از طريق كردهاست.
به باور من، اين ادعا با توجه به شواهد تاريخي و رويدادهاي اخير فاقد اعتبار است. سابقه حمايت نكردن امريكا و قدرتهاي موثر از استقلال كردها در عراق در رفراندوم سال ۲۰۱۷ و همچنين رويكرد اخير واشنگتن كه در عمل پشت كردها را در قبال دولت سوريه خالي كرد، گواهي بر اين مدعاست.
به گفته اين تحليلگر ارشد مسائل خاورميانه، اين واقعيت بايد موردتوجه قرار گيرد كه چه برخي در داخل حاكميت و چه طيفي از اپوزيسيون، مدام اين ادعا را تكرار ميكنند، اما با نگاهي به واقعيتهاي ميداني، چنين برنامهاي محتمل به نظر نميرسد. اگر چنين نيتي وجود داشت، عراق و سوريه بسترهاي بسيار آمادهتري براي تجزيه داشتند، با اين حال شاهد بوديم كه در عمل چنين اتفاقي رخ نداده است. پشنگ در ادامه تصريح كرد: تاكيد بر اين نكته ضروري است كه اين صدا از واقعيت بايد دقيقا شنيده شود، چراكه همواره مشكلات، تبعيضها و مسائل مربوط به كردها و مناطق كردنشين در ايران با برچسبهايي همچون تجزيهطلبي و سناريوهاي مشابه، تحتالشعاع قرار گرفته و به حاشيه برده ميشوند. تحولات سوريه بايد به فعالان و دغدغهمندان اين حوزه يادآوري شود كه نميتوان با اتكا به اين توهمات، از مطالبه حقوق بهحق مردم اين مناطق غفلت كرد.
اين متخصص مسائل كردي در ادامه اين گفتوگو خاطرنشان كرد: نكته دوم آن است كه وضعيت كردها در سوريه با ساير نقاط خاورميانه، يعني تركيه، ايران و عراق كه داراي جغرافياي متمركز و يكپارچهاند، تفاوتهاي بنيادين دارد. كردهاي سوريه اكنون شرق فرات را تخليه كرده، كنترل حلب و ميادين نفتي را از دست دادهاند و اكنون در حال پيش بردن يك توافق جديد با دولت مركزياند كه با ميانجيگري امريكا صورت ميگيرد؛ توافقي كه براساس آن نيروهاي نظامي آنها در ارتش سوريه ادغام خواهند شد.
به گفته پشنگ، اين تحولات بدان معناست كه طي ماههاي آينده، دولت مركزي سوريه در پي آن خواهد بود كه هيچگونه ردي از ساختارهايي همچون مناطق كانتوني يا حكومتهاي نيمهخودمختار، كه طي پانزده سال گذشته در مناطق كردنشين اين كشور مستقر بود، باقي نگذارد و اين مسائل را در ساختار خود حل و فصل نمايد. پشنگ در پاسخ به ديگر پرسش «اعتماد» درخصوص سرنوشت كردها و امتيازاتي كه احمد الشرع، رييس دولت موقت سوريه در قبال حمله به كردها از امريكا و اسراييل دريافت كرده است، تصريح كرد: آنچه مسلم است اين است كه تمام آنچه امريكا در اين سالها از كردها ميخواست اعم از اينكه نيرويي عملياتي عليه داعش باشند و مديريت مناطق نفتي را دراختيار داشته باشند، اكنون به طرز اولي توسط دولت مركزي و با وساطت تركيه تضمين شده است، چراكه دولت مركزي متعهد شده است كه با داعش مبارزه كند و درخصوص مديريت مناطق نفتي، توافقي شكل گرفته كه شركتهاي امريكايي به كار خود ادامه دهند، اما مديريت از اين پس برعهده دولت مركزي باشد. به باور اين تحليلگر ارشد مسائل خاورميانه، دولت سوريه اكنون تا بدان حد انعطاف به خرج داده كه حتي حاضر به مذاكره با اسراييل شده است. باتوجه به قدرت لابي يهوديان در دولت ترامپ، اين تحول قابل توجه است، چراكه اگرچه بشار اسد در عمل اقدامي عليه اسراييل انجام نميداد، اما حداقل در فضاي ديپلماتيك وارد مسير مذاكره نميشد. اين درحالي است كه دولت احمد الشرع براي بقاي خود و تثبيت جايگاهش، پذيرفته است با اسراييل نيز وارد مذاكره شود.
پشنگ در ادامه تاكيد كرد: ارايه اين وعدهها و امتيازات توسط دولت مركزي باعث شده تا امريكاييها و حتي اروپاييها كه از بار مهاجران سوري به ستوه آمدهاند، با اطمينان خاطر بيشتري به اين رويكرد نگاه كنند؛ آنها اميدوارند با آرام شدن فضا، چند ميليون نفر مهاجر سوري كه به اروپا پناهنده شده بودند، به كشورشان بازگردند. لذا به نظر ميرسد مجموعه اين عوامل دست به دست هم داده تا حمايت ويژه امريكا از كردها عملا به پايان برسد.
اين كارشناس روابط بينالملل در ادامه گفتوگوي خود با «اعتماد» خاطرنشان كرد: با اين وجود، تلاشهاي ديگري نيز صورت گرفته، ازجمله اعمال فشار ديپلماتيك بر دولت احمد الشرع براي پذيرش زبان كردي به عنوان يكي از زبانهاي ملي سوريه، تعطيلي رسمي عيد نوروز در تقويم اين كشور و شناسايي حقوق مدني كردها. اما اينكه آيا اين وعدهها در عمل اجرايي خواهند شد يا خير، موضوعي ابهامبرانگيز است. فراموش نكنيم كه بدنه دولت احمد الشرع راديكال است و پيشتر نيز اين رفتار خشونتآميز آنها را با دروزيها و علويون بهعينه ديدهايم؛ اكنون نيز همين بدنه راديكال است كه امور را پيش ميبرد. با اين همه درنهايت، به نظر ميرسد حتي توافقات جديد به معناي پايان تشكيلات كردي نخواهد بود، اما قطعا موقعيت آنها در سوريه تضعيف شده و از اهميت بينالملليشان كاسته شده است. ازسوي ديگر سرنوشت آينده كردهاي سوريه به شدت تحتتاثير روند صلح ميان دولت تركيه و عبدالله اوجالان، پكك و كردهاي تركيه است.
پشنگ در پاسخ به ديگر سوال «اعتماد» درخصوص تاثير تحولات سوريه بر كردهاي تركيه و دولت آنكارا اشاره كرد: در اين زمينه بايد گفت همانگونه كه پيشتر اشاره شد، دولت تركيه به هيچوجه مايل نيست تجربه تشكيل يك دولت فدرال، منطقهاي يا محلي مشابه آنچه در اقليم كردستان عراق وجود دارد، تكرار شود. از آنجا كه ميدانيم بزرگترين بخش جغرافياي كردستان در آناتولي يا تركيه واقع شده و اين موضوع در سرنوشت كردها بسيار تاثيرگذار است، چراكه آنكارا خواهان آن است كه كردها در موقعيتي تضعيفشدهتر به مذاكراتشان ادامه دهند تا در چنين شرايطي امتيازات كمتري به آنها داده شود و بدينترتيب، نبرد چهل و دو ساله به پايان برسد و آنچه آنها مبارزه با تروريسم مينامند، به فرآيند آشتي مدنظر خودشان منجر شود.
به باور اين تحليلگر امور كردها، تركيه طي يك قرن گذشته همواره از تضعيف كردها در هر نقطهاي، حتي خارج از مرزهاي خود، حمايت كرده است. اين كشور دولتي است كه بخش مهمي از هويت و موجوديت خود را بر انكار هويت كردها بنا نهاده و اگرچه از شدت اين موضوع كاسته شده اما در كل همچنان بر اين سياست ادامه ميدهد. در شرايط فعلي كه تحولات به نفع دولت تركيه پيش ميرود، تضعيف نقاط قوت كردها، از جمله كردهاي روژآوا كه از نظر ايدئولوژيك و سازماني تحتتاثير پكك هستند، به نفع منافع آنكارا است؛ امري كه باعث ميشود روند موردنظر آنها با سرعت و كارايي بيشتري پيش برود. پشنگ در ادامه اين گفتوگو تصريح كرد: با اين وجود، فراموش نكنيم كه در هر صورت، موقعيت كردها در مقايسه با دهههاي گذشته تقويت شده است. هرگونه افراط و تفريط ازسوي دولت تركيه يا تخلف از وعدههاي داده شده، ميتواند بلافاصله اوضاع امنيتي اين كشور را با مشكلات حاد مواجه سازد. تذكرات جدي و ابراز نگرانيهايي كه عبدالله اوجالان نيز در همين راستا مطرح كرده، دقيقا در همين مسير قابل ارزيابي و تأمل است.
اردشير پشنگ در ادامه و درخصوص تصاحب ميادين نفتي ديرالزور توسط ارتش سوريه تشريح كرد: به نظر ميرسد برنامه دولت سوريه بر آن است كه مديريت امنيتي در كل مناطق را به دست بگيرد. در واقع، حداكثر امتيازي كه دولت مركزي حاضر به اعطاي آن است، ايجاد پليس محلي از ميان كردهاست. براساس اين طرح، نيروهاي نظامي ارشد كرد كه تبعه سوريه نيستند و از مناطق ديگر آمدهاند، بايد از كشور خارج شوند و آنهايي كه در سوريه ميمانند، به عنوان افسران در ساختارهاي مختلف دولت ادغام خواهند شد. كنترل مرزها و امنيت استانها نيز بايد دراختيار ارتش سوريه باشد و درنهايت، مديريت پليس محلي به كردها سپرده شود؛ امري كه باتوجه به سلسلهمراتب امنيتي در كشورهايي مانند سوريه، از اهميت پاييني برخوردار است.
به گفته اين تحليلگر مسائل منطقه، به همين دليل، دولت سوريه طي روزهاي آتي و با وجود برخي توافقات، تلاش خواهد كرد در عمل گامهاي بيشتري براي تضعيف كردها بردارد. چه در ديرالزور و چه در ساير مناطق، به ويژه مناطقي كه از نظر انرژي اهميت راهبردي دارند، دولت سوريه با ولع و جديت بيشتري به دنبال آن است كه امور را به دست بگيرد و حركت خود را در همين چارچوب ادامه خواهد داد.
اين كارشناس ارشد مسائل خاورميانه در پايان گفتوگوي خود با «اعتماد» تاكيد كرد: نكته حائزاهميت ديگر آن است كه سالها غفلت از مساله كرد به عنوان يك موضوع جدي در سياست خارجي ايران، باتوجه به تفاوتهاي ماهوي اين مساله در ايران نسبت به ساير كشورها، باعث شده است كه امروز در تحولات منطقه، حضور موثري نداشته باشيم. اين درحالي است كه از نظر فرهنگي، زباني و تاريخي، پيوندي جداييناپذير ميان كردها ازجمله در سوريه با ايران وجود دارد.
نظرات