ترکیه سال ۲۰۲۵ را با ثبات داخلی، بهبود برخی شاخصهای اقتصادی و افزایش نفوذ منطقهای به پایان رساند؛ افزون بر این، کشور در آستانه حل مسئله کُردی در دو سطح داخلی و منطقهای قرار گرفته است.
مسئلهی کُردی
ترکیه چهار دهه با حزب کارگران کردستان (PKK) که به دلیل جنگ جداییطلبانه علیه این کشور در فهرست سازمانهای تروریستی قرار دارد، مبارزه کرد. این تقابل هزینههای سنگین انسانی و اقتصادی در پی داشت که بالغ بر ۴۰ هزار کشته و رقمی نزدیک به ۵۰۰ میلیارد دلار برآورد میشود.
جدیترین و پرامیدترین تلاش برای حل این مسئله، روند مذاکره با «پکک» بود که از سال ۲۰۰۹ توسط سازمان اطلاعات (میت) هدایت شد. این مسیر در سال ۲۰۱۳ به جایی رسید که عبدالله اوجالان، بنیانگذار این حزب، خواستار توقف عملیاتها و خروج شبهنظامیان از ترکیه شد. با این حال، اعلام خودگردانیهای «کردی» در شمال سوریه در سال ۲۰۱۴، در شکست این روند و بازگشت به عقب نقش داشت.
اکنون و در سالهای اخیر، تحولات و اوضاع منطقهای بهوضوح به سود ترکیه تغییر جهت داده است؛ این موضوع در کنار استراتژی مبارزه با تروریسم که موفقیتهای ملموسی در سالهای گذشته داشته، اهمیت دوچندان مییابد.
روند کنونی برای حل داخلی مسئله کُردی با فراخوان غافلگیرکننده دولت باغچهلی، رهبر حزب حرکت ملی و متحد اردوغان در اکتبر ۲۰۲۴ آغاز شد. او پیشنهاد کرد عبدالله اوجالان که از سال ۱۹۹۹ در بازداشت است، انحلال حزب و توقف عملیاتهای تروریستی علیه ترکیه را اعلام کند.
عملیاتهای ترکیه موفق شد خطر را از مرزها دور کرده و پایههای ایجاد یک «دولت» یا آنچه آنکارا «کریدور تروریستی» در شمال سوریه مینامد را از بین ببرد. این هدف با قطع ارتباط جغرافیایی میان کانتونها و مسدود کردن راه دسترسی آنها به دریا محقق شد.
واکنشها سریع بود و اوجالان به طور ضمنی این دعوت را پذیرفت که نشاندهنده وجود یک مسیر پیشرفته پیش از این فراخوان بود. او از حزب کارگران کردستان خواست خود را منحل کرده و سلاح را زمین بگذارد. حزب ابتدا توقف عملیات علیه ترکیه را اعلام کرد و سپس در کنگره عمومی خود در ماه مه گذشته، انحلال حزب و در پیش گرفتن فعالیت سیاسی مسالمتآمیز را برگزید. همچنین شبهنظامیان حزب در جولای گذشته طی یک مراسم نمادین با سوزاندن سلاحهای خود در شمال عراق، روند تسلیم سلاح را آغاز کردند.
در این بازه زمانی، دیدارهای مکرر اعضای حزب «دم دمکراتیک» با اوجالان در زندان صورت گرفت و پیامهای او که از طریق هیئتها منتقل میشد، به طور رسمی منتشر گشت. سپس پارلمان ترکیه کمیتهای متشکل از احزاب مختلف (که البته برخی در آن شرکت نکردند) برای پیگیری پروژه «ترکیه بدون تروریسم» تشکیل داد؛ این نامی است که رسماً در ترکیه بر روند فعلی گذارده شده است.
آنچه در سال ۲۰۲۶ انتظار میرود، مسیر قانونی مرتبط با این پروژه است. مقصود در اینجا مجموعهای از قانونگذاریها پیرامون چندین پرونده است؛ در راس آنها چگونگی تعامل با شبهنظامیانی است که تا کنون زیر پرچم این سازمان بودهاند (کسانی که در عملیات مسلحانه شرکت داشتند و کسانی که نداشتند) و همچنین سرنوشت اوجالان که هوادارانش خواستار خروج او از زندان و انتقال به اقامت اجباری خانگی هستند.
علاوه بر این، اصلاحات داخلی مرتبط با کردها که پیشتر حزب عدالت و توسعه بخش زیادی از آن را اجرا کرده بود، در حوزههایی مانند مدیریتهای محلی (شهرداریها)، حقوق فرهنگی و زبانی ادامه خواهد یافت.
همچنان موانعی در برابر این مسیر وجود دارد که میتواند چالشهای عملی ایجاد کند؛ از جمله عدم موافقت برخی جریانهای درون سازمان با این روند، مشروط کردن گامها از سوی دولت ترکیه و احتمال مداخلات خارجی مخرب. اما روند کنونی در سطوح سیاسی، رسانهای و عملی پیشرفت زیادی داشته و از حمایت قابل توجهی برخوردار است؛ امری که عقبنشینی از آن را دشوار کرده و خوشبینی نسبت به موفقیت آن را افزایش داده است.
عراق و سوریه
سازمان پکک کوههای قندیل در شمال عراق را پناهگاه و پایگاه عملیاتی خود علیه ترکیه قرار داده بود. پس از شکست روند قبلی و اعلام خودگردانی در مناطق کردنشین ترکیه توسط پکک در سال ۲۰۱۵، مقامات ترکیه وارد جنگ شهری با آنها شدند، پروژه آنها را شکست دادند و آنها را از خاک خود بیرون راندند.
پس از کودتای نافرجام تابستان ۲۰۱۶، دولت استراتژی جنگ پیشدستانه و «خشکاندن تروریسم در سرچشمه» را با سلسله عملیاتهای «پنجه» آغاز کرد. این عملیاتها ضربات سنگینی به سازمان جداییطلب وارد کرد و آنها را در تنگنا قرار داد.
در مارس ۲۰۲۴، عراق در پی گفتگو و همکاری با آنکارا، حزب کارگران کردستان را سازمان ممنوعه اعلام کرد که منجر به انزوای بیشتر این گروه شد. ضربه نهایی را خود اوجالان وارد کرد که نه تنها خواستار توقف عملیات شد، بلکه بازنگریهای فکری و سیاسی بنیادینی ارائه داد که مبانی ایدئولوژیک حملات را از میان برد.
در سوریه، ترکیه چندین عملیات نظامی را پس از اعلام خودگردانیها در سال ۲۰۱۴ انجام داد. با وجود موفقیت در دور کردن خطر از مرزها، حمایتهای آمریکا اعم از تسلیح و آموزش، به نیروهای سوریه دموکراتیک (قسد) فرصت بقا داد.
یک سال پیش، «قسد» سختترین ضربه را با سقوط نظام اسد دریافت کرد؛ چرا که بهانه اصلی آنها یعنی مبارزه با داعش سلب شد؛ وظیفهای که اکنون بر عهده دولت سوریه و نهادهای نظامی رسمی آن است.
نکته حیاتی برای «قسد»، نشانههای تغییر موضع آمریکا است. ترامپ تمایلی به ماندن نیروهایش در سوریه ندارد. امروز نیز ترامپ همان موضع را تکرار میکند و مقامات دولت او بر یکپارچگی جغرافیایی و سیاسی سوریه تاکید دارند. روابط شخصی خوب میان ترامپ و اردوغان نیز در این میان نقش مهمی ایفا میکند.
نقطه عطف این تحولات، نشست سهجانبه وزرای خارجه سوریه، ایالات متحده و ترکیه در واشنگتن بود. دعوت از هاکان فیدان برای گفتگو درباره سازوکار سهجانبه جهت «پیگیری تصمیمات رئیسجمهور ترامپ»، نشانی روشن از مسیری مشخص در قبال «قسد» تلقی شد.
با درک این شرایط، «قسد» در مارس سال گذشته توافقی را با رهبری سوریه برای ادغام نیروهایش در نهاد نظامی امضا کرد که مهلت اجرای آن پایان سال ۲۰۲۵ بود. اما با وقتکشی و تاکید بر تمرکززدایی، این توافق تا پایان ۲۰۲۵ عملی نشد.
امروز گفتگوهای جدیدی میان دمشق و «قسد» در جریان است تا از سناریوهای تقابل جلوگیری شود، اما به دلیل امتناع «قسد»، افق همچنان مبهم است. آنکارا بر لزوم حل مسئله کُردی در داخل و خارج (سوریه) تاکید دارد و هدف خود را انحلال «قسد» و ادغام کامل آن در نهادهای رسمی سوریه اعلام کرده است.
ترکیه اعلام کرده که حامی هرگونه تصمیم دمشق برای حل این مسئله است؛ این پیامی روشن مبنی بر احتمال برخورد نظامی با «قسد» در صورت لزوم است. آنکارا همچنین گزینه اقدام نظامی یکجانبه را به عنوان آخرین راهکار حفظ کرده است.
در نهایت، «قسد» فضای زیادی برای مانور ندارد. اوجالان مبانی ایدئولوژیک پروژه آنها را از بین برده، نهادهای دولت سوریه مسئول پرونده داعش شدهاند، ادعای اکثریت کُردی در مناطق تحت سیطره آنها اعتباری ندارد و در صورت تقابل نظامی، توان ایستادگی در برابر اتحاد آنکارا و دمشق را نخواهند داشت.
بر این اساس، ترکیه به سال ۲۰۲۶ به عنوان «سال حل مسئلهی کُردی» در داخل و منطقه (بهویژه سوریه) مینگرد و برای تمامی سناریوهای احتمالی آمادگی دارد.
دربارهی نویسنده: سعید الحاج
پژوهشگر مسائل ترکیه، قضیه فلسطین و امور منطقهای
سعید الحاج پژوهشگر برجستهای است که به طور تخصصی در حوزه سیاست داخلی و خارجی ترکیه و تحولات جهان عرب فعالیت میکند. از جمله سوابق و آثار علمی او میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
تألیفات: نگارنده کتاب «روابط ترکیه و اعراب: افقها و دشواریها». او همچنین در تالیف چندین کتاب گروهی دیگر، از جمله کتاب «تجربه حزب عدالت و توسعه در قدرت» مشارکت داشته است.
پژوهشهای راهبردی: وی یکی از نویسندگان ثابت «گزارش راهبردی فلسطین» است که به صورت سالانه منتشر میشود.
همکاریهای علمی: ایشان با معتبرترین مراکز مطالعاتی جهان عرب همکاری نزدیک دارد، از جمله:
مرکز مطالعات الجزیره (الدوحه)
مرکز عربی پژوهش و مطالعات سیاسی (المركز العربي)
مرکز مطالعاتی الزیتونه
مرکز مطالعات خاورمیانه
نظرات