پرسش «آیا دین از سیاست جداست؟» در زمرهی آن دسته پرسشهایی قرار میگیرد که بهرغم ظاهر سادهشان، نه تنها پاسخی قطعی ندارند، بلکه خودِ صورتبندیِ آنها گمراهکننده و بیربط است. این پرسش، ذهن را به دالانِ باریکِ «بله یا خیر» میکشاند، در حالی که واقعیتِ زیستهی انسانی در افقی بسیار گستردهتر از این دوگانهی مبتذل و سادهسازیشده جریان دارد.
برای روشن شدن بیربطی این سؤال، کافی است به پدیدهای ظاهراً غیرسیاسی مثل فوتبال نگاه کنیم. آیا فوتبال از سیاست جداست؟ بودجهی کلان باشگاهها با تصمیمگیریهای سیاسی گره خورده، میزبانیِ جامجهانی دستاویزی برای قدرتنمایی ژئوپلیتیک است، شادیِ ملی پس از یک گل، به اتحادیهای سیاسی بدل میشود و حتی کارت زرد داور میتواند تنشهای دیپلماتیک ایجاد کند. اگر سیاست تا این اندازه از «یک بازیِ مهیج» تفکیکناپذیر است، پس چگونه میتوان ادعا کرد که از «دین» جداست؟ دین کهنترین، فراگیرترین و بنیادیترین نظامِ معنابخشی به زندگی بشر است؛ دین به هویت، اخلاق، مناسک، حقوقِ مدنی و حتی مفهومِ زمان و مکان شکل داده است.
بهتعبیر دیگر، سیاست چیزی جز «مدیریتِ مناسباتِ قدرت و توزیعِ منابع در زیستِ جمعی» نیست. هر پدیدهای که بر رفتارِ جمعی انسان تأثیر بگذارد - از سلیقهی موسیقایی تا باورهای آخرالزمانی - بهناچار در دایرهی سیاست قرار میگیرد. بنابراین پرسش از «جدایی» نه ضعیف که مبتذل است، زیرا پیشفرضِ آن، امکانِ زیستن در خلأِ معنایی و هویتی است. به جای اتلافِ وقت بر سرِ این پرسشِ دوقطبیِ بیحاصل، باید پرسشهای دقیقتر، کاربردیتر و روشنگرانهتری مطرح کرد که به «چگونگیِ» نسبتِ دین و سیاست بپردازند، نه به «بود یا نبودِ». مثلاً:
1. آیا نهادهای دینی باید متولیِ امرِ سیاسی باشند؟ این پرسش ناظر به نقش نهادها و موسسات دینی و متولیان دینی در حوزهی سیاست و امر سیاسی است.
2. آیا سیاستمدار میتواند دیندار باشد؟ این پرسش، امکانِ همزیستیِ ایمانِ قلبی با عقلانیتِ مدیریتی را بررسی میکند.
3. آیا بهرهگیری از ادبیات و رتوریکِ دینی در سیاست جایز است؟ این سؤال به کارکردِ نمادها میپردازد؛ استفاده از ادبیات دینی آیا مشروعیتبخشِ قدرت است یا بهرهکشیِ ابزاری از مقدسات؟ مرزِ اقناعِ دینی با تبلیغاتِ سیاسی کجاست؟
4. نسبتِ بین اخلاق و سیاست چیست؟ که شاید بنیادیترین پرسش باشد. آیا سیاست، عرصهی تحققِ فضیلتهای اخلاقی (عدالت، انصاف، ایثار) است، یا عرصهی کشمکشِ منافع؟ نسبتِ «واقعیتِ قدرت» با «آرمانِ اخلاقی» که ریشه در باورهای دینی یا فلسفی دارد، چه نسبتی است؟
نتیجتاً بهجای پرسش از «جدایی» که پاسخی انتزاعی و تاریخناپذیر دارد، باید از «حدود»، «نقشها»، «نهادها» و «روشهای تعامل» بپرسیم. این پرسشهایِ دقیق هستند که جامعهشناسیِ سیاسی را پیش میبرند و به ما اجازه میدهند تا در پیچوخمِ جهانِ مدرن، به بازتعریفِ هوشمندانهای از این رابطهی دیرینه دست یابیم.
نظرات
مهمان
اندر نسبت دین و دولت در روزگار کنونی و با تحول عمیق و وسیع در فلسفه سیاسی و برآمدن الگوهای نوین حکمرانی، نسبت دین و سیاست به یکی از مسائل فکری و سیاسی در جهان اسلام تبدیل شده است؛ شماری خواهان قطع ارتباط دین و حکومت و شماری دیگر نیز بر حکومت دینی و در میان اهل سنت، بر احیای خلافت تأکید دارند. واقعیت این است که اسلام نه یک نظام سیاسی مشخص یا یک الگوی حکمرانی، بلکه مجموعهای از ارزشهای سیاسی دارای قابلیت تنظیم زندگی عمومی بشر را با خود آورده است؛ ارزشهایی مانند توحید متضمن نفی عبادت بندگان، عدالت، شورا، امر به معروف و نهی از منکر، مسئولیتپذیری اجتماعی، عمران، کرامت انسانی،دگرپذیری، دفاع از منافع عمومی و ظلمستیزی که زیربنای فرهنگی لازم برای تشکیل ساختار حقوقی و اداری توسعه کشور را فراهم میسازند و از نگاه شرع، در لیست مقاصد ماندنی و تغییرناپذیر شمرده میشوند؛ گفتنی است دین در یک نگاه کلان، دو نوع احکام دارد: احکام ثابت و احکام پویا یا انعطافپذیر که ابزار و زمینهساز تحقق مقاصد شرع و احکام ثابتاند؛ به عنوان مثال، عدالت یک فضیلت مطلق و فرازمانی است؛ اما هم مصادیق عدالت و هم سازوکارهای تأمین آن، وابسته به متغیر زمان و مکان و اموری تاریخمند و نسبیاند. حال اگر منظور از اسلام در مبحث تعیین نسبت دین و سیاست، مجموعه ارزشهای زیربنایی و قاعدهگونه در حوزه سیاسی است، روشن است که اینها از اهداف و مقاصد دین و لذا گذشتناپذیر و پاسداشتنی است؛ اما اگر منظور، نوع سازمان اداری-سیاسی برای دستیابی به این اهداف و شکل حکومت و نوع ارتباط قوای سهگانه و مدت حکمرانی و از این دست امور است، اینها اموری اجتهادی و موضوع عقل عملی و وابسته به شرایط روز است. فراموش نکنیم که شریعت برای تأمین منافع عمومی مسلمین آمده است نه برای الزام یک الگوی تاریخی؛ از این رو، پرسش کاربردی و سازنده این است که به جای حساسیت روی عناوین یا الگوهای تاریخی یا شکل حکومت، بپرسیم که کدام شیوه حکمرانی و کدام نوع حکومت برآورنده مقاصد شریعت و سازگار با ارزشهایی چون عدالت، توحید، آزادی، عمران، امنیت و توسعه است؟ زیرا در غیاب این ارزشها و این کارکرد، حکومت حتی اگر عناوین دینی هم داشته باشد دینپسندانه نخواهد بود. مقاصد تمدنساز شریعت نه در فلان عنوان یا فلان الگوی تاریخی، بلکه در هر نوع سازمان مدیریتی یا سیاسی بازتاب مییابد که دین، جان، عقل، مال و نسل را با ارادهای معطوف به تأمین و پاسداشت آزادی، عدالت، رفاه و امنیت پاس بدارد و بستر زندگی آرام و عزتمندانه را برای شهروندان فراهم آورد و ملاک مشروعیت و شرط بقا نیز همین کارآمدی در تأمین منافع عمومی است.راز شایستگی و سازگاری اسلام با روزگار متحول نیز، همین جاودانگی مقاصد و روزآمدی ابزارها در پرتو شرایط است.