بر اساس محاسبات نجومی، آغاز ماه مبارک رمضان برای سال ۲۰۲۶ میلادی (۱۴۴۷ هجری قمری)، روز ۱۸ فوریه (۲۹ بهمن ۱۴۰۴) خواهد بود؛ این بدان معناست که این ماه در اواخر فصل زمستان و آغاز فصل بهار در نیمکره شمالی فرا میرسد. پیامد این زمانبندی، اعتدالی محسوس در ساعات روزهداری در مقایسه با سالهایی است که رمضان با اوج تابستان همزمان گشته بود. ساعات روزهداری از کشوری به کشور دیگر و حتی از شهری به شهر دیگر در یک مرز جغرافیایی، بسته به موقعیت مکانی و خطوط عرض جغرافیایی متفاوت است؛ چرا که هرچه به سوی شمال پیش برویم، نهار (روز) طولانیتر شده و با حرکت به سمت خط استوا یا نیمکره جنوبی، روز کوتاهتر میگردد.
طولانیترین و کوتاهترین ساعات روزهداری
بیشترین ساعات روزهداری در سطح جهان، در دورترین نقاط نیمکره شمالی، بهویژه در کشورها و مناطق نزدیک به مدار قطبی ثبت میشود؛ جایی که با نزدیک شدن به اعتدال بهاری، طول روز بهگونهای تدریجی رو به افزایش مینهد. از برجستهترینِ این مناطق میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- گرینلند (نوک)
- ایسلند
- شمال نروژ
در این مناطق، ساعات روزهداری ممکن است از ۱۶ ساعت فراتر رود که این امر پرسشهای فقهیِ همواره تازهای را درباره سازوکارهای تخمین (تقدیر) زمان روزه در مناطق دارای روزهای بلند برمیانگیزد. در مقابل، کوتاهترین ساعات روزهداری در کشورهای نیمکره جنوبی ثبت میشود؛ چرا که در این بازه از سال، طول روز در آنجا کوتاهتر است. از مهمترینِ این کشورها میتوان به شیلی، آرژانتین، نیوزیلند و آفریقای جنوبی اشاره کرد که مدت روزهداری در آنها بین ۱۱ تا ۱۲ ساعت در نوسان است.
ساعات روزهداری در پایتختهای عربی
بسیاری از پایتختهای عربی در رمضان ۲۰۲۶ شاهد ساعات روزهداری معتدلی خواهند بود که بهطور میانگین بین ۱۲ ساعت و نیم تا ۱۴ ساعت متغیر است و تفاوتهای اندکِ موجود نیز به موقعیت جغرافیایی بازمیگردد.
کوتاهترین زمان در جهان عرب:
مورونی (جزر القمر): حدود ۱۲ ساعت و ۴۵ دقیقه.
مقادیشو (سومالی): حدود ۱۲ ساعت و ۵۵ دقیقه.
جیبوتی (جیبوتی): حدود ۱۳ ساعت و ۵ دقیقه.
کشورهای خلیج فارس و مصر:
ریاض، ابوظبی، دوحه: حدود ۱۳ ساعت و ۲۲ دقیقه.
قاهره: حدود ۱۳ ساعت و ۳۵ دقیقه.
طولانیترین زمان در جهان عرب:
طولانیترین ساعات روزهداری در میان کشورهای عربی در پایتختهای مغرب عربی ثبت میگردد:
الجزایر (پایتخت): حدود ۱۳ ساعت و ۵۰ دقیقه.
تونس (پایتخت): حدود ۱۳ ساعت و ۵۲ دقیقه.
رباط (مراکش): حدود ۱۳ ساعت و ۵۵ دقیقه.
پایتختهای اسلامی خارج از جهان عرب
طولانیترین روزهداری:
آستانه (قزاقستان): نزدیک به ۱۵ ساعت و ۳۰ دقیقه.
سارایوو (بوسنی و هرزگوین): حدود ۱۴ ساعت و ۵۰ دقیقه.
آنکارا (ترکیه): حدود ۱۴ ساعت و ۴۰ دقیقه.
روزهداری متوسط:
اسلامآباد (پاکستان): حدود ۱۴ ساعت و ۵ دقیقه.
تهران (ایران): حدود ۱۴ ساعت و ۲۰ دقیقه.
داکا (بنگلادش): حدود ۱۳ ساعت و ۴۵ دقیقه.
کوتاهترین روزهداری در جهان اسلام:
شهرهای نزدیک به خط استوا با ثباتی نسبی در ساعات روزهداری در طول سال شناخته میشوند:
جاکارتا (اندونزی): حدود ۱۳ ساعت و ۵ دقیقه.
کوالالامپور (مالزی): حدود ۱۳ ساعت و ۱۰ دقیقه.
کامپالا (اوگاندا): حدود ۱۳ ساعت.
نایروبی (کنیا): حدود ۱۳ ساعت.
چرا رمضان ۲۰۲۶ معتدلتر است؟
اعتدال ساعات روزهداری در رمضان ۲۰۲۶ به چند عامل بستگی دارد که مهمترینِ آنها عبارتند از:
۱. فرا رسیدن ماه در پایان زمستان و آغاز بهار.
۲. دوری از ماههای تابستان که دارای طولانیترین روزها هستند.
۳. افزایش تدریجی طول روز با نرخ یک تا دو دقیقه در هر روز.
۴. کوتاهتر شدن ساعات روزهداری به میزان ۳۰ تا ۵۰ دقیقه در مقایسه با رمضان ۲۰۲۴ در اکثر کشورهای عربی.
علت تغییر زمان رمضان در هر سال
ماه رمضان هر ساله در زمانهای متفاوتی در تقویم میلادی آغاز میشود؛ زیرا تقویم اسلامی بر پایه سال قمری است که حدود ۱۰ تا ۱۲ روز از سال شمسی کوتاهتر میباشد. بر این اساس، آغاز ماه پس از رؤیت هلال یا تکمیل تعداد روزهای ماه شعبان (در صورت عدم رؤیت) تعیین میگردد که منجر به اختلاف در تعیین نخستین روز روزهداری میان کشورها میشود.
تبریکات رمضانی به زبانهای جهان
جوامع اسلامی در این ماه مبارک، عباراتی همچون «رمضان مبارک» و «رمضان کریم» را به نشانه آرزوی برکت، رحمت و بخشش برای تمامی افراد و خانوادهها رد و بدل میکنند. رمضان ۲۰۲۶ تصویری روشن از تأثیر جغرافیا و نجوم بر زندگی روزمره مسلمانان را بازتاب میدهد و از معتدلترین فصول روزهداری در چرخه زمانی این ماه شریف به شمار میرود. در حالی که مسلمانان در دورترین نقاط شمال با ساعات طولانی روزهداری مواجهاند، دیگران در مناطق استوایی و نیمکره جنوبی از روزهای کوتاهتر بهرهمند میشوند؛ صحنهای سالانه که تنوعِ تجربهی رمضانی در سراسر جهان را نشان میدهد.
چالش فقهی روزهداری در مناطق قطبی
در مناطقی که به مدار قطبی نزدیک هستند، پدیدهی «خورشید نیمهشب» در تابستان و «شبهای قطبی» در زمستان رخ میدهد. در برخی از این مناطق، خورشید ممکن است هفتهها غروب نکند یا طول روز به بیش از ۲۰ ساعت برسد. این مسئله موجب بروز تفاوت میان «زمان نجومی» و «زمان تکلیفی» میشود.
رویکردهای فقهی در مواجهه با روزهای بسیار بلند
فقهای معاصر و مجامع بزرگ فقهی (مانند الازهر و مجمع فقه اسلامی) برای حل این معضل، چهار رویکرد اصلی را ارائه دادهاند:
۱. نظریهی اقرب البلاد (نزدیکترین سرزمین معتدل):
بسیاری از فقها معتقدند در مناطقی که طول روز از حد متعارف خارج میشود (مثلاً بیش از ۱۸ یا ۲۰ ساعت)، ساکنان باید مطابق با اوقات شرعی نزدیکترین سرزمینی که در آن شب و روز متمایز و متعارف وجود دارد، روزه بگیرند.
۲. نظریهی مکه و مدینه (امالقری):
برخی دیگر بر این باورند که در مناطق غیرمتعارف، باید زمانِ مکه مکرمه یا مدینه منوره را ملاک قرار داد؛ چرا که این دو شهر خاستگاه وحی و معیار تشریع هستند.
۳. نظریهی اعتدال (۱۲ ساعت):
برخی از صاحبنظران معاصر معتقدند در مناطقی که خورشید غروب نمیکند، باید بر اساس یک شبانهروز معتدل (۱۲ ساعت روز و ۱۲ ساعت شب) عمل کرد.
۴. نظریهی مشقت و عسر (قاعده نفی عسر و حرج):
بر اساس آیه شریفه «يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ» (خداوند برای شما آسانی میخواهد و برای شما دشواری نمیخواهد؛ سوره بقره، آیه ۱۸۵)، اگر روزهداری طولانیمدت موجب ضرر جسمی یا حرج شدید گردد، فرد میتواند بر اساس زمانهای تخمینی روزه بگیرد یا در صورت عدم توان، آن را قضا نماید.
جدول مقایسهای مبانی فقهی در مناطق خاص
نظرات