مفهوم دگرپذیری در گفت‌وگو با جلیل بهرامی‌نیا پژوهشگر امور دینی

مفهوم دگرپذیری در گفت‌وگو با جلیل بهرامی‌نیا پژوهشگر امور دینی
زیر بنای جهان برپایه تنوع است و این یک سنت الهی است و از همان آغاز خلقت وجود داشته است و همواره انسان با آن در تعامل بوده است؛ که این تعامل یا درست و سنجیده بوده و یا بدون منطق و نسنجیده! در جوامع امروزی نیز مانند گذشته این تنوع مطرح است و شاید شدیدتر از قبل نیز باشد. انسان‌ها برای زندگی مسالمت‌آمیز در کنار یکدیگر باید در پایین‌ترین سطح همدیگر را تحمل کنند و در بالاترین سطح تربیتی علاوه بر تحمل و قبول همدیگر به درجه محبت نیز برسند.
تحمل و تقبل و محبت در پدیده‌ای به نام دگرپذیری خلاصه می‌شود، بر همین اساس گفتگویی داشتیم با استاد بزرگوارمان آقای جلیل بهرامی‌نیا.
1-آقای بهرامی‌نیا! تعریف و مفهوم دگرپذیری چیست؟
- : دگرپذیری همانگونه که از اسمش پیداست به معنای قبول کردن اشخاصی غیر از خود است که این اشخاص یا از لحاظ فکری یا مذهبی و عقیدتی یا...، با ما یکی نباشند. یعنی در واقع انسان‌ها با فکر و عقیده و رویکرد سیاسی و نوع تعلق مذهبی و نژادی و... دارای عده‌ای هم نوع و عده‌ای غیر هم نوع‌اند. دگرپذیری به معنای قبول عقیده طرف مقابل نیست؛ بلکه یعنی داشتن آمادگی روانی برای در کنار هم بودن و با هم زندگی کردن در عین تفاوت‌های عقیدتی، هویتی، نژادی، سیاسی و... 
2- بنظر شما دگرپذیری شامل چه ابعادیست؟
- : پایه و اساس دگرپذیری و اولین و مهم‌ترین بعد، بعد روانی در سطح فردی و بعد فرهنگی در سطح اجتماعی است؛ به این معنا که فرد از لحاظ روانی آمادگی هم‌زیستی با غیر خود را داشته باشد و نیز فرهنگ جامعه به گونه‌ای باشد که تنوع مذاهب و نژادها و جناح‌ها و... را بپذیرد. بنابراین بعد روانی برای فرد و بعد فرهنگی برای جامعه، دو بعد مهم و زیر بنایی برای دگر پذیری هستند.
بعد دوم، واقع‌نگری در هستی شناسی و جهان شناسی است؛ به این معنی که به تنوع و تفاوت‌هایی که در جهان هستی وجود دارد توجه شود. خداوند متعال نیز از این تنوع‌ها به اسم سنت الهی یاد می‌کند. پس باید به این نوع تنوع‌ها از لحاظ فکری و فلسفی توجه شود و آنها را به رسمیت شناخت و به این واقعیت توجه کرد که واقعیت دنیا بر تنوع بنا شده است.
 بعد سوم قبول تنوع در بعد فکری است؛ یعنی اینکه با توجه به ماهیت متکامل فرایند شناخت، تفاوت توانمندی و صفات محققان در کشف و آشکار کردن حقیقت، و با توجه به محدودیتی که در واقعیت‌ها و متون وجود دارد، غیرممکن است که انسان‌ها فهم واحدی از واقعیت داشته باشند.
3- بفرمایید دیدگاه اسلام درباره دگرپذیری چیست؟آیا دگرپذیری ریشه دینی دارد؟
- : قبل از پاسخگویی به این سوال این نکته را عرض کنم که در واقع اسلامی که مردم با آن زندگی می‌کنند، نه خود اسلام بلکه برداشتی از اسلام است و لزوما آن اسلامی نیست که در متونی چون قرآن و سنت آمده باشد. بنابراین بهتر است در این موضوع از تدین صحبت شود نه دین.
 نکته مقدماتی دیگر اینکه: پدیده دگرپذیری در شرایطی مطرح می‌شود که افراد به برکت بهره‌مندی از رفاه، عدالت، استقرار و امنیت، فرصت اندیشیدن درباره چیستی زندگی انسانی و ارتقای کیفیت آن را داشته باشند؛ در غیر این صورت در شرایطی که بعنوان مثال جامعه دچار جنگ شده است این بحث اصلا مطرح نیست؛ چرا که در آن هنگام نیاز به بسیج عمومی و تشویق روحیه شهادت طلبی و... است.
بنابر نکاتی که مطرح شد می‌توان گفت خاستگاه پدیده دگرپذیری، اروپاست که در آن استقرار و امنیت و عدالت و... وجود دارد.
و اما بازگردیم به پاسخ سوال، با وجود اینکه اسلام دینی تبلیغی است و پیامیست برای تمام مردم دنیا، و مسلمانان باید تلاش کنند که اسلام را سراسری کنند، اما به صورت طبیعی افرادی هستند که نمی‌‌خواهند این دین را قبول کنند و می‌خواهند به عنوان یک هویت متفاوت بمانند؛ خوشبختانه در اسلام نیز ظرفیت دگرپذیری هست؛ به این معنا که لازمه هم‌زیستی را همکیشی نمی‌داند و به افراد اجازه می‌دهد با وجود تفاوت‌های مذهبی و زبانی و... در کنار هم زندگی کنند. چرا که در دین اسلام کرامت انسانی، صرف‌نظر از عقاید دینی به کل بشر داده شده و انسان بخاطر انسان بودنش مکرم و محترم شمرده شده است. مبنا و نقطه شروع حقوق بشر نیز اصولی است که طبق آنها انسان‌ها از کرامت و احترام یکسان بهره‌مند شوند که این امر در اسلام تصریح و تاکید شده و شرایط هم‌زیستی را فراهم آورده است.
4- شیوه پیامبر( صل الله علیه و سلم) و خلفا( رضی الله عنه) در مورد پدیده دگرپذیری چگونه بوده است؟
- : حضرت عایشه( رضی الله عنها) در توصیف اخلاق و رفتار پیامبر( صل الله علیه و سلم) می‌فرمایند:« کان خلقه القرآن» یعنی اینکه رفتار و اخلاق پیامبر( صل الله علیه و سلم) ترجمه عملی قرآن بود. وقتی پیامبر( صل الله علیه و سلم) وارد مدینه شدند در کنار آموزش‌هایی که برای مسلمانان می‌گذاشتند پیمان‌نامه‌ای هم با ساکنان مدینه منعقد نمودند که به وثیقه مدینه مشهور است و اولین قانون اساسی در بین مسلمانان است؛ طبق این پیمان‌نامه غیر مسلمانان در کنار مسلمانان حق زندگی کردن داشتند. که این اقدام پیامبر( صل الله علیه و سلم) بدون نیاز به مبالغه مبنایی کاملا درست و بی‌نقص برای دگرپذیری است.
در سیره خلفا( رضی الله عنه) نیز نمونه‌های متعددی از دگرپذیری وجود دارد. چرا که خلفا( رضی الله عنه) به فرموده قرآن عمل می‌کردند که می‌فرماید:« وَ اِن جَنَحُوا لِلسّلمِ فَاجنَح لَها» و در جای دیگری می‌فرماید:« وَ أَوفُوا بِالعُقُودِ» که به موجب آن، افرادی که خواهان آشتی و صلح با مسلمانان بودند مسلمانان نیز خواهان صلح و آشتی با آنها بودند و در کنار هم زندگی می‌کردند. خلفا( رضی الله عنهم) و مسلمانان، فرموده‌های قرآن را مبنای رفتار خویش قرار می‌دادند.
بعنوان نمونه در بحث جزیه دادن غیر مسلمانان، گروهی از مسیحیان به حضرت عمر( رضی الله عنه) گفتند که همانگونه که از مسلمانان زکات می‌گیرد از ما نیز با همین لفظ جزیه دریافت کنید چرا که لفظ جزیه به نوعی بار معنایی خوشایندی برای ما ندارد. حضرت عمر( رضی الله عنه) نیز فرمودند با هر لفظی که دوست دارند از آنها جزیه بگیرید.
حتی در کتب فقهی آمده است که تا زمانی که غیر مسلمانان در میان خود به مبادله اجناس و خوراکی‌های حرام در فقه اسلامی می‌پردازند، حکومت حق دخالت ندارد.
نمونه عملی دیگری که در پدیده دگرپذیری وجود دارد و می‌خواهم به آن اشاره نمایم این است که در دوره حضرت عمر( رضی الله عنه) ابوعبیده جراح که فرمانده مسلمانان بود و شهر حمص را فتح کرده بود، از غیر مسلمانان آن شهر در برابر تامین امنیت، جزیه گرفت اما وقتی سپاه روم به آنها پاتک زد و متوجه شدند که توانایی کنترل شهر را ندارند تمامی جزیه‌ای را که از غیر مسلمانان دریافت کرده بود پس داد؛ چرا که دریافت جزیه مشروط به حفظ امنیت بود، وقتی امنیت برقرار نشود پول جزیه برای آنها حرام بود.
در حدیثی از پیامبر نیز نقل شده است که فرمودند: هر کسی اهل ذمه‌ای را اذیت و آزار کند در قیامت طرف حسابش من هستم.
 در فقه مسلمانان این موضوع وجود دارد که اگر مسلمانی اهل ذمه‌ای را کشت نباید فرد مسلمان را قصاص کرد بلکه باید از او دیه گرفت. این در حالیست که فقهای دیگری مانند حضرت علی و عمر بن عبدالعزیز( رضی الله عنهما) و... بر این عقیده‌اند که آن مسلمان نیز باید قصاص شود. خلاصه اینکه خوشبختانه ظرفیت فقهی در اسلام برای هم‌زیستی با نامسلمانان وجود دارد.
5- مرز دگرپذیری تا کجا باید باشد؟
- : و اما حدود دگرپذیری، همان‌گونه که در تعریف دگرپذیری بدان اشاره کردم، دگرپذیری مربوط به زندگی اجتماعی است و هنگامی که از دگرپذیری صحبت می‌شود به معنای آن نیست که عقیده طرف مقابل را قبول کنی. برخی از افرد با استناد به این آیه:« و من یتولهم منکم فانه منهم»، می‌گویند: که هر کسی با اهل کتاب هم‌زیستی کرد یعنی عقیده آنها را قبول دارد و از آنهاست؛ در حالی که کاملا در اشتباهند و برداشت نادرستی از آیه دارند. دگرپذیری یعنی مدارا با صاحبان عقیده نه عقاید؛ یعنی کرامت انسانی را مشروط به لهجه و نژاد و مذهب و... نکنیم و با دیگران هم‌زیستی اجتماعی داشته باشیم.
6- آقای بهرامی‌نیا بفرمایید دگرپذیری در وحدت پیروان ادیان تا چه اندازه می‌تواند مفید باشد؟
- : خداوند متعال در 2الی 3 آیه از سوره ممتحنه در دو حالت مسلمانان را مجاز می‌داند که با دیگران مقابله به مثل کنند و آن دو حالت یکی« خصومت دینی» است و دیگری« اشغال سرزمین مسلمانان» است. به این معنا که اگر غیر مسلمانی صرفا بخاطر دین و اعتقادات مذهبی با مسلمانی درگیر شد، فرد مسلمان این اجازه را دارد که با او مقابله به مثل کند. و نیز اگر غیر مسلمانان به سرزمین مسلمانان دست درازی کردند و طمع تصرف سرزمین مسلمانان را داشتند، باز هم مسلمانان اجازه مقابله به مثل دارند. در غیر این دو حالت، قرآن هیچ مانعی برای هم‌زیستی با غیر مسلمانان و نیکی کردن به آنان قرار نداده است؛ نمونه‌های متعددی در قرآن کریم هست که به برخورد نیک و عادلانه با غیر مسلمانان سفارش کرده است مانند:« وَ لایَجرِمَنَّکُم شَنَآنُ قَومٍ عَلَی أَن لا تَعدِلُوا» یا « وَ لاتُجَادِلُوا أهلُ الکِتابِ الا بِالتی هِیَ أحسن» و یا « إنّا اَو اِیّاکُم لَعَلَی هُدًی اَو فِی ضَلالٍ مُبینٍ» که این آیه نشان می‌دهد که پیامبر( صل الله علیه و سلم) در عین یقین و ایمان به حقانیت خویش، در مقام گفتگو، طرف مقابل خود را محکوم به بطلان نکرده‌اند و فرموده‌اند: ما یا شما یکی بر مسیر صحیح و یکی در گمراهی آشکار هستیم!
پس اگر شخصی با اینچنین تربیت اسلامی برای آشکار شدن حقیقت در یک گفتگو شرکت کند و تمایل به جدال احسن داشته باشد و کرامت و شخصیت طرف مقابل را رعایت نماید، باعث می‌شود که انسان‌ها با هر رنگ و نژاد و مذهبی بیشتر به هم نزدیک شوند و نوعی وحدت و هماهنگی و تفاهم در آنها بوجود می آید. که نتیجه تفاهم تعایش( هم‌زیستی )است.
7-زمینه‌هایی که باعث عدم دگرپذیری می‌شوند بنظر شما کدامند؟
- : اولین و مهم‌ترین عامل تربیت نادرست است. تربیت در سطح خانواده، مدرسه و ملی بروز می‌کند. به این معنا که فرد چه در سطح خانواده چه مدرسه و چه ملی به گونه‌ای تربیت شود که غیر از خود را دشمن و علیه خود بداند .تولستوی می‌گوید: کلیسا و دستگاه رسمی آموزش و پرورش، دشمن هم‌زیستی بشر هستند چرا که بطور مداوم تنفر را نسبت به دیگران توزیع می‌کنند.
عامل بعدی نوع نگرش‌های فرهنگی نادرست است که تنفر نسبت به طرف مقابل القا می‌کنند. متاسفانه در بین مسلمانان افرادی از این آیه که« انما المشرکون نجس» اینگونه برداشت کرده‌اند که جسم و تن مشرکین و کافران نجس است که این برداشتی کاملا اشتباه است؛ چنان که امام نووی در شرح مسلم چنین می‌فرماید: از کافر نیز فقط آن چیزی نجس است که از مسلمان نجس است، یعنی ادرار و مدفوع، اما آب دهان، رطوبت بدن و عرق کافر نجس نیست و جسم کافر نیز مانند مسلمان پاک و طاهر است. برداشت نادرست از آیه، باعث القای تنفر و کینه در بین افراد ناهمدین و مانعی میشود برای دگرپذیری و هم‌زیستی.
عامل سوم این است که اشخاص معمولا، شخصی بودن فرآیند معرفت وامکان تفاوت معرفت بشری از متون و واقعیات را در نظر نمی‌گیرند و بی‌توجه به دخالت وضعیت روانی و اجتماعی بشر در ابهام یا وضوح دلایل، به خطا تصور می‌کنند حق برای همگان به یک اندازه آشکار است؛ این ساده انگاری درباره فرایند پیچیده شناخت و تصور نسنجیده روشن انگاشتن حقیقت، سبب می‌شود فرد دیگران را یا جاهل ببیند یا مغرض و در عوض، خود را مالک حقیقت و صاحب دین صحیح بپندارد. گیریم که به لحاظ منطقی و کلامی، ثابت شد که فلان دین یا فلان مذهب حق است، از کجا معلوم برداشت فعلی من از آن دین و مکتب، سنجیدگی و انتظام هندسی آن را دارد؟!
عامل چهارم ظلم سیاسی است؛ هنگامی که در یک کشور یا جامعه، گروهی صرفا بخاطر تعلق مذهبی یا نژادی یا زبانی یا... از مشارکت اجتماعی و سیاسی محروم شوند، فضای رویش و گسترش کینه فراهم می‌گردد و طبیعتا کینه و بغض بوجود آمده مانع هم‌زیستی مسالمت‌آمیز و تفاهم در بین افراد آن جامعه خواهد شد. متاسفانه بسیاری از ما گمان می‌کنیم که حقانیت اعتقادی، مبنای حقانیت سیاسی و قضایی است؛ در حالی که یک فرد یا یک گروه حتی اگر عقایدی متفاوت نیز داشته باشند، نباید از حقوق سیاسی محروم شوند؛ مخصوصا در روزگار جدید که مبنای شایستگی بهره‌مندی از حمایت قانون، تابعیت و شهروندی است نه هم‌کیشی یا هم جناحی.
8- مهم‌ترین عاملی که باعث تقویت دگرپذیری می‌شود چیست؟
- : از آنجایی که دگرپذیری اساسا مفهومی اجتماعی است و زمانی مطرح می‌شود که دیگرانی وجود داشته باشند، هیچ عاملی به اندازه عدالت و برابری فرصت‌ها در جامعه به تقویت آن کمک نمی‌کند. که این عدالت حوزه‌های مختلفی مانند حوزه‌های حقوقی، سیاسی و... را در بر می‌گیرد.
می‌توان گفت گره کور دگرپذیری تبعیضی است که در جامعه وجود دارد.
9- نقش داعیان دینی، و معلمان و اساتید در رواج پدیده دگرپذیری را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
- : این افراد هم می‌توانند نقش مخرب داشته باشند هم نقش پشتیبان و مشوق؛ متاسفانه امروزه حوزه علوم انسانی به گذرگاهی عمومی تبدیل شده است و نظریه پردازان بسیاری بوجود آمده‌اند که استانداردهای لازم را ندارند، اما فرصت و تریبون گسترده دارند؛ در هر حال، رویکرد و نگرش مردم را این رهبران فرهنگی تعیین می‌کنند و می‌توانند هم در جهت منفی و هم در جهت مثبت بر فرهنگ عمومی تاثیر بگذارند.
در بخش داعیان دینی باید ابتدا به این نکته توجه کرد که بر روی گسل‌ها و مسایل هویتی کار نکنند. تخریب اشخاص کار آسانیست اما مهم این است که داعیان و مبلغان دقت کنند که فلسفه نبوت و هدف آمدن دین چه بوده است و تلاش کنند پیام دین که عبادت خالق و شفقت و دلسوزی نسبت به مخلوق است را جهانی کنند؛ غیر خود را همچون خود بدانند و نسبت به آنها حتی اگر کافر نیز باشند شفقت و خدمت بی‌منت داشته باشند، تاکید می‌کنم حتی نسبت به کفار؛ همانطور که شیخ ابوالحسن خرقانی می‌گوید:« هرکه خدا را به جانی شاید ابوالحسن را به نانی شاید» یعنی هر کسی که در نظر خداوند شایستگی دریافت جان داشته است، نزد ما نیز باید آن‌قدر کرامت داشته باشد که حداقل به او لقمه نانی بدهیم.
نکته دیگر اینکه در تاریخ شعاری وجود دارد بدین مضمون که، روایت تاریخ برای عبرت است نه برای انتقام؛ داعیان دینی باید این نکته را مد نظر قرار دهند که مردم امروز را هزینه نزاع‌های گذشته نسازند و اهداف والا و آموزهای نوازشگر و انسان‌ساز دین را قربانی بازسازی تاریخ دین نسازند؛ چرا باید داعیان دینی اسلامی را که واپسین پیام آسمانی و موصوف به رحمه للعالمین است را به گونه‌ای ترجمه و ترویج کنند که باعث کینه و دشنام و... شود؟! مگر نه این که گوهر پیام اجتماعی دین، انسان دوستی، خدمت بی‌منت و بدون ملاحظه هویت به انسان‌ها و عدالت حتی با کفار و دشمنان است؟ پس چرا مبلغان دینی، به جای بیان حقیقت، تقدیم خدمت، تثبیت عدالت و توزیع مهر، با بدفهمی و تنگ‌نظری دستگاه تولید انبوه کینه و هم‌ستیزی باشند؟!
10- بنظر شما پدیده دگرپذیری فرصت است یا تهدید؟
- :دگرپذیری منهای دگرپذیری از نوع اعتقادی، وظیفه‌ای انسانی است و نشانه بالندگی و کمال شخصیتی و پختگی و همراهی با کائناتی است که تنوع در آن وجود و بلکه اصالت دارد؛ یکدست کردن دنیا نه مطلوب است و نه ممکن. چرا که اگر مطلوب بود خداوند متعال خودش این کار را انجام می‌داد.
خداوند متعال می‌فرماید:« و لو شاءالله لجعل الناس امه واحده»
ذکر این نکته لازم است که تغییر در خلقت( از بین بردن ناهمگونی برداشت‌ها، قومیت‌ها و پدیده‌ها و...) در واقع کاری شیطانی است؛ زیرا خداوند خلقت را متنوع قرار داده و در قرآن تغییر و حذف این تنوع در آفرینش، از جمله فرامین ابلیس و اقدامات پیروان شیطان است:« و لآمرنّهم فلیغیّرنّ خَلقَ الله... »؛تغییر خلقت صرفا تغییر در جسم و بدن انسان نیست؛ بلکه سیاست‌های حذف تنوع در جامعه ذاتاً رنگارنگ بشری، کاری ابلیسی و شیطانی است؛ بر عکس حفظ و تکریم تنوع انسان‌ها و طبیعت، برای زیبایی دنیا و تبلور هنرمندی آفریدگار لازم است و باید به آن مانند فضیلت نگاه شود.
11- نظرتان در رابطه با این جمله چیست؟« التزام به حقیقت عین دگرپذیری است».
- : رمز سعادت انسانی در هر بعدی( علمی، دینی، اجتماعی و... )انصاف و حق‌پذیری است؛ برای نمونه یکی از حقایقی که در حوزه معرفت شناسی وجود دارد، امکان تنوع برداشت‌ها در عین همسانی انگیزه‌هاست که منشأ تعدد مذهبی در میان اهل سنت و تعدد مراجع تقلید در میان شیعیان شده است؛ این بدان معناست که تنوع برداشت‌ها و شکل‌گیری هویت براساس آن برداشت‌ها، یک حقیقت معرفت شناختی و یک امر طبیعی بشری است و انسان اگر التزام به این حقیقت داشته باشد، یعنی دگرپذیری را پذیرفته است!
پس هسته فرهنگ دگرپذیری التزام به حقیقت است!
و السلام علیکم و رحمه الله و برکاته
از استاد بزرگوارمان بخاطر وقتی که در اختیار ما گذاشتند نهایت تشکر و قدردانی را داریم ان شاءالله سربلند دنیا و آخرت باشند.
جزاکم الله خیرا. 

سایت در قبال نظرات پاسخگو نمی باشد.

1
بدون‌نام (مهمان)
1393/12/08

خداوند هم به مصاحبه كنندگان وهم به مصاحبه شونده جزاي خير عنايت فرمايد

مطالب جدید

" نرگس کلباسی" زن نیکوکار ایرانی تبرئه شد اخبار و رویداد های جامعه زنان (1396/01/08)
بزرگ شدن رحم سرویس سلامت (1396/01/08)
مادر! دنیای کودکان (1395/12/29)
از مهریه و صداق بیشتر بدانیم خانواده‌ی سعادتمند (1395/12/28)
دگرپذیری اندیشه (1395/12/22)