آشنایی غریب(1) احسان و نیکوکاری خصلتی غریب در سرزمین‌های اسلامی

نویسنده: عمرو خالد
ترجمه: سمیّه اسکندری‌فر

این خصلت اخلاقی در بین مسلمانان از بین رفته و در سرزمین اسلام غریب و بیگانه شده است، به ندرت مسلمانی را می‌یابی که به آن عمل کند و بیشتر کسانی که به آن پایبندند دیندار نیستند. غربیان این خصلت را خوب می‌دانند و در عمل به آن موفقند، در حالی که ما شکست خوردیم.
آن خصلت، احسان است.
یعنی چه؟ می‌بینم که احسان را دست کم گرفته‌ای، می‌دانی کی ارزش این خصلت اخلاق را می‌فهمی!؟ ارزش این خلق را بعد از مطالعه‌ی آخرین صفحه‌ی این کتاب خواهی دانست. انگار که می‌گویی: ان شاء الله خیر را در ما خواهید دید.

معنی احسان چیست؟
خیلی ساده، احسان یعنی کاری را نیکو، دقیق، محکم، با مهارت و استادانه انجام دادن (محکم کاری و درستکاری).
می‌بینم که با تعجب می‌پرسی: آیا این هم یکی از خصلت‌های اخلاقی است!؟
بله، احسان یکی از اصیل‌ترین‌ خصلت‌های اخلاقی اسلام است، درست و دقیق کاری را انجام دادن، نیکو و درست برخورد کردن و دقیق و سنجیده سخن گفتن، همه این‌ها جزو اخلاق اسلامی است.
رسول الله (ص) می‌فرماید:
«إنَّ اللهَ یحِبُّ إذا عَمِلَ أحدکُم عَمَلاً أن یتقِنَه»[1].
(خداوند دوست دارد وقتی کسی از شما کاری را انجام می‌دهد، دقیق و نیکو آن را انجام دهد).

آیا دوست نداری که خداوند تو را دوست داشته باشد؟ پس کارت را درست و دقیق انجام بده، نیکوکار، محکم کار، دقیق و ماهر باش تا خداوند تو را دوست داشته باشد.

آیات و دلالت‌های آیات

این آیات را با قلبت بخوان و با آن زندگی کن.

خداوند متعال می‌فرماید: «إنَّ اللهَ یأمُرُ بِالعَدلِ وَالإحسَانِ وَإیتائِ ذِی القُربی» (نحل/90).
(خداوند به دادگری و نیکوکاری و نیز به بخشش به نزدیکان دستور می‌دهد).

به چه امر می‌کند!؟ به عدل، احسان (نیکوکاری و دقیق کاری) و دادن به خویشاوندان، و اگر تیزبین هستی آیا کلمه‌ی (امر می‌کند، فرمان می‌دهد) را ملاحظه نمودی؟!

خداوند متعال می‌فرماید: «وَالکاظِمِینَ الغَیظَ وَالعَافِینَ عِن النَّاسِ وَاللهُ یحبُّ المحسنینَ» (آل عمران/134).
(و کسانی که خشم خود را فرو می‌خورند و از مردم گذشت می‌کنند و خداوند نیکوکاران را دوست می‌دارد).

هم‌چنین می‌فرماید: «إنَّ رَحمَتَ اللهِ قریبٌ مِنَ المحسِنینَ» (اعراف/56).
(بی‌گمان رحمت یزدان به نیکوکاران نزدیک است).

یک بار دیگر در این آیه بیندیش، تصور کن، رحمت خدا به چه کسی نزدیک است؟ به نیکو کاران.

خداوند متعال می‌فرماید: «وَاصبِر فَإنَّ اللهَ لایضیعُ أجرَ المُحسنینَ» (هود/115).
(شکیبایی کن که خداوند پاداش نیکوکاران را ضایع نخواهد کرد).

هم‌چنین می‌فرماید: «هل جزاءُ الإحسانِ إلا الإحسانُ» (رحمان/60).
(آیا پاداش نیکی جز نیکی است؟).

و در جای دیگر می‌فرماید: «إنَّ اللهَ مَعَ الذینَ اتَّقوا وَالذِینَ هُم مُحسِنُونَ» (نحل/128).
(بی‌گمان خدا همره کسانی است که تقوا پیشه کنند و با کسانی است که نیکوکار باشند).
سبحان الله! نیکو کاران همراهی خدا را احساس می‌کنند، چه احساس بزرگی نیکو کاران و درست کاران دارند.

خداوند متعال می‌فرماید: «للّذین أحسَنُوا الحُسنی وَزِیادةٌ» (یونس/26).
(کسانی که کارهای نیکو می‌کنند منزلت نیکو از آن ایشان است و افزون دارند).

زیادترش چیست؟ زیادترش رؤیت و دیدن خدای تعالی است.

آیاتی که گذشت تأثیر بزرگی در دل‌ها نهاد، چون دل‌ها طاهر، مؤمن، پاک و وابسته به خدا بود و اگر آیات در تو تأثیر نگذاشته است پس بر توست که به صیقل دادنش بپردازی!

واقعاً که سخنانش جامع و فراگیر است
رسول الله (ص) می‌فرماید: «إنَّ اللهَ کَتَبَ الإحسَانَ عَلَی کُلِّ شَیءٍ».
(خداوند احسان و نیکوکاری را بر همه چیز مقرر داشته است).

روی کلمات تمرکز کن، موظفی در همه چیز احسان و نیکوکاری را رعایت کنی، آیا رسول الله (ص) نفرمود: «خداوند احسان و نیکوکاری را بر همه چیز مقرر داشته است»، زیر کلمات «همه چیز» 60 خط بکش، تو در هر کاری (بزرگ و کوچک) موظف به رعایت احسان و نیکوکاری هستی. هر چیزی را که فکرش را می‌کنی تو باید احسان و نیکوکاری را در آن رعایت کنی.

سبحان الله! واقعاً که سخنان پیامبر ما (ص) جامع و فراگیر است، به خدا که این کلمه ما را از چندین مقاله بی‌نیاز می‌سازد.

ولی من ملاحظه می‌کنم که حواست جمع نیست، به حدیث رسول الله (ص) بیندیش و به 60 خط فکر نکن، آن فقط یک عدد است!

سبحان الله! مثالی که به فکر انسان خطور نمی‌کند.

رسول الله (ص) در حدیثی که بخشی از آن را ذکر کردیم می‌فرماید:
«إنَّ اللهَ کَتَبَ الإحسَانَ عَلَی کُلِّ شیءٍ، فَإذَا قَتَلتُم فأحسِنُوا القِتلَةَ، وإذا ذَبَحتُم فَأحسِنُوا الذَّبحَةَ...».
(خداوند احسان و نیکوکاری را در همه چیز مقرر داشته است؛ وقتی می‌کُشید نیکو بکُشید و وقتی که ذبح می‌کنید نیکو ذبح کنید...).

سبحان الله! این مثال چه ربطی به صحبت ما درباره‌ی احسان و نیکوکاری دارد؟ وقتی مرغی را ذبح می‌کنم، گوساله‌ای را ذبح می‌کنم، حتی در ذبح کردن هم نیکوکار و درستکار و دقیق باشم.

به خدا دانشمندان و خردمندان این مثال را می‌فهمند، آیا معقول است که شخصی که درست و خوب ذبح می‌کند، در زندگی نیکوکار و درستکار نباشد! واقعاً که این مثالی است که به ذهن خطور نمی‌کند.

خصلت اخلاقی‌ای که ضایع شده است
اکنون دیدی که چگونه این خلق در میان ما از بین رفته است؟ به این خاطر ما موظفیم که این خصلت اخلاقی را خیلی خوب یاد بگیریم و رعایت کنیم.

امروز یک اصطلاحی در میان ما رواج پیدا کرده است به نام «ماست مالی» که دقیقاً عکس احسان و نیکوکاری است؟! پس احسان دلیل خوش اخلاقی است و ماست مالی دلیل...

نیت احسان و درست کاری کافی نیست!
با هم ادامه حدیث را می‌خوانیم:
«إنَّ اللهَ کَتَبَ الإحسَانَ عَلی کُلِّ شَیءٍ، فَإذَا قَتَلتُم فَأحسِنُوا القِتلَةَ، وَإذَا ذَبَحتُم فأحسنُوا الذَّبحَةَ، وَلیُحِدَّ أحدُکُم شفرَتَه، وَلیُرِح ذَبِیحَتَهُ»[2].
(خداوند احسان و نیکوکاری را در همه چیز مقرر داشته است؛ وقتی می‌کشید، خوب و درست بکشید، هنگامی که ذبح می‌کنید درست و نیکو ذبح کنید و هر یک از شما کاردش را تیز کند و قربانی‌اش را راحت نماید).

گویی رسول الله (ص) به تو می‌گوید: تنها نیت احسان کافی نیست، بلکه ابزارش را نیز به کار ببر. چه‌طور می‌توانی درست، نیکو، و دقیق ذبح کنی؟ با تیز کردن کاردت و راحت کردن قربانی‌ات.

در وقت مطالعه، تو می‌خواهی خوب و دقیق مطالعه کنی، نیت خالی کافی نیست، باید وقت مناسب، مکان مناسب و نور کافی را انتخاب و فراهم کنی، اول اسباب را مهیا کن، سپس اقدام نما.

وضوح در‌ هاله‌ای از ابهام
در ابتدا گمان نمی‌کردی که احسان جزو اخلاق است و حیرت زده شدی وقتی که گفتم: تو ارزش احسان را احساس نمی‌کنی مگر بعد از خواندن آخرین صفحه‌ی این کتاب، ولی اکنون مطلب تا حدودی روشن شده است، ولی این وضوح توأم با اندکی ابهام است، می‌دانی چرا این را می‌گویم؟ چون اگر همین الآن به تو بگویم: سعی بکن تا احسان و نیکوکاری را در زندگیت پیاده کنی، می‌بینی که هنوز بر تو گران می‌آید. به یاد داشته باش که تو بدون یاری و کمک خداوند نمی‌توانی عبادت خدا را به‌جا بیاوری:
«إیاکَ نَعبُدُ وَإیاکَ نَستَعِینُ» (فاتحه/5).
(فقط تو را عبادت می‌کنیم و فقط از تو یاری می‌خواهیم).

خدایی که آفرینش همه چیز را درست و نیکو انجام داده است
نگاه کن که خداوند چگونه همه چیز را درست، نیکو، دقیق و محکم انجام داده است، سپس در این آیه بیندیش:
«الَّذِی أحسَنَ کلَّ شیءٍ خَلقَهُ» (سجده/7).
(آن کسی که آفرینش همه چیز را درست و نیکو انجام داده است).

هیچ کمبود و نقصی، هیچ کژی و هیچ کوتاهی و تقصیری در آفرینش خدا نیست.
خداوند آسمان را چنین توصیف می‌کند:
«وزَینَّاها لِلنَّاظِرِین» (حجر/16).
(و آن را برای بینندگان آراسته‌ایم).
بلکه خداوند تأکید می‌فرماید: «فَارجِعِ البَصرَ هَل تَرَی مِن فُطُورٍ. ثمَّ ارجِعِ البَصَرَ کـرَّتینِ ینقَلِب إلیکَ البَصَرُ خاسئَاً وَهُوَ حسیرٌ» (ملک/3-4).
(پس بار دیگر بنگر، آیا هیچ‌گونه خلل و رخنه‌ای می‌بینی. باز هم بارها و بارها بنگر و ورانداز کن، دیده سرانجام فروهشته و حیران و درمانده و ناتوان به سویت باز می‌گردد).

خدا زیباست و زیبایی را دوست دارد، مبارک است آفریدگار بزرگ، پاک و منزه است خدایی که همه چیز را نیکو و خوب آفرید.
الحمدلله رب العالمین

بیا با هم آسمان را فقط با دو رنگ سیاه و سفید تصور کنیم...

آیا پروردگار ما قادر به انجام چنین کار است، بله: «إنَّ اللهَ عَلَی کُلِّ شیءٍ قدیرٌ» (بقره/20).
(خدا بر انجام هر کاری تواناست).

ولی به احسان و نیکوکاری خداوند نگاه کن، به کمیت رنگ‌ها و درجات رنگ‌ها در آسمان نگاه کن، چه رنگ‌های آرامش بخشی!

می‌بینم که زبانت به حمد، تسبیح و تکبیر باز شده است، از این به بعد طوری دیگر به آسمان نگاه کن، آسمان چه‌قدر بی‌نظیر و شگفت انگیز است. آیا وقت آن نرسیده است که همان‌طور که خدا در حقت نیکی کرده، تو نیز نیکی کنی!؟
«وَ صوَّرکُم فأحسَنَ صُوَرَکُم» (غافر/64).
(و شما را شکل بخشید و شکل‌هایتان را زیبا آفرید).

اینک نوبت تو رسیده است، خداوند متعال می‌فرماید: «لَقَد خَلَقنَا الإنسَانَ فِی أحسَنِ تقوِیمٍ» (تین/4).
(ما انسان را در نیکوترین ساختار و زیباترین سیما آفریده‌ایم).

به جای دو چشم، زبان و بینی‌ات نگاه کن، وقتی که به حیوانات نگاه می‌کنی بگو سپاس خدایی را که ما را نیکو آفریده است.

تصور کن! اگر به جای دو چشم دو بینی بود و به جای بینی یک چشم بود و گوش‌ها در و سط موها بود چی می‌شد!

یا الله! پروردگارا! تو را آن‌گونه سپاس که سزاوار عظمت و بزرگی توست. «و شما را شکل بخشید و شکل‌هایتان را زیبا آفرید» سپاس خدای را بر این آفرینش نیکو، درست، دقیق و محکم!

باید شعار ما این باشد!
باید هر چیزی را در زندگی نیکو، درست، دقیق و محکم انجام دهی و شعارت این باشد:
«وَأحسِن کمَا أحسَنَ اللهُ إلیکَ».
(نیکی کن آن‌گونه که خدا در حق تو نیکی کرده است).

خداوند متعال می‌فرماید:

«اللهُ نزَّلَ أحسَنَ الحَدِیثِ کِتاباً متشابِهاً مثانیَ تقشَعِرُّ مِنه جُلُودُ الذین یخشَونَ ربَّهُم ثُمَّ تلِینُ جُلُودُهُم وَقُلُوبُهُم إلی ذکرِ اللهِ ذلکَ هُدی اللهِ یَهدِی بِه مَن یَشاءُ وَ مَن یُضلِلِ اللهُ فما لهُ مِن هادٍ» (زمر/23).

(خداوند بهترین سخن را فرو فرستاده است کتابی را که همگون و مکرر است و از آن لرزه بر اندام کسانی می‌افتد که از پروردگار خود می‌ترسند و از آن پس پوست‌ها و دل‌هایشان نرم و آماده‌ی پذیرش قرآن خدا می‌گردد، این رهنمون الهی است، خدا هر که را بخواهد در پرتو آن راهیاب می‌سازد و خدا هر که را گمراه سازد اصلاً راهنما و راهبری نخواهد داشت).

چه مفهوم بزرگی! اوست که بهترین کتاب را بر ما نازل فرمود.

آیا از خدا شرم نمی‌کنی!؟ او که نیک، درست، دقیق و محکم جهان هستی را آفرید و تو را به بهترین وجه خلق کرد و بهترین کتاب را برای تو نازل فرمود، با این وجود تو نیکی نمی‌کنی و می‌گویی إن شاء الله در آینده نیکی خواهم کرد.

منظورم تو نیستی ای دوست گرامی! بلکه منظورم کسانی است که نیکو کار نیستند.

پاورقی‌ها و ارجاعات
----------------------------
[1] ـ طبرانی، المعجم الأوسط، حدیث 901 و أبویعلی، حدیث 4386.

[2] ـ مسلم، حدیث 5028، أبوداوود، حدیث 2815، ترمذی، حدیث 1409، نسایی، حدیث 4417، ابن ماجه، حدیث 3170 و احمد، حدیث 4/23.

بدون امتیاز

سایت در قبال نظرات پاسخگو نمی باشد.

1
بدون‌نام
1389/06/31

با سلام خدمت خواهر عزیزم خانم فریور و با تشکر از مقاله زیبا و ارزوی موفقیت روز افزون و همیشگی و تلاش بیشتر در جهت رشد و ارتقای همه جانبه برای خود و همراهان .
سمیه از سودان