فرزندان‌مان را چرا و چگونه تربیت کنیم؟

نویسنده: 
سمیه مصطفی مشهور
ترجمه: 
اصلاحوب
فرزندان‌مان را چرا و چگونه تربیت کنیم؟

خواهر گرامی اگر از هر زنی بپرسید می‌خواهی چگونه باشی؟ خواهد گفت: می‌خواهم در دنیا و آخرت رستگار باشم. طبیعتا این کار عملی نمی‌شود مگر این که مطیع دستورات خداوند باشیم. خدای متعال می‌فرماید: «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنسَ إِلاَّ لِيَعْبُدُونِ» من پری‌ها و انسان‌ها را جز برای پرستش خود نیافریده‌ام. بنابراین سراسر زندگی ما عبادت است؛ عبادت در نماز و روزه و تلاوت قرآن خلاصه نمی‌شود بلکه خوردن و نوشیدن و کار و مسائل زناشویی و تربیت فرزندان و همه‌ی کارهایی که برای رضای خدا انجام می‌دهیم عبادت محسوب می‌شود. 

حال چرا فرزندان‌مان را تربیت می‌کنیم؟ 

فرزندان‌مان را تربیت می‌کنیم تا بندگان مؤمن و موحد خدا باشند و به سوی او دعوت کنند؛ خود و نسل‌شان یار و یاور اسلام و مسلمانان باشند. با این حال آنان زینت و زیبایی دنیا هستند: 

"الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلاً" (الکهف:46) 

دارائی و فرزندان، زینت زندگی دنیایند (و زوال‌پذیر و گذرایند). و امّا اعمال شایسته‌ای که نتایج آنها جاودانه است، بهترین پاداش را در پیشگاه پروردگارت دارد، و بهترین امید و آرزو است. 

فرزندان در حقیقت منبع رستگاری و شادمانی دنیا هستند. اگر شیرینی آنان نبود خداوند دوستی آنان و تحمل سرپرستی‌شان را دل پدر و مادر جای نمی‌داد. اما دوستی و محبت باید در حد اعتدال باشد بدون این که به افراط کشیده شود. 

خداوند ما را از فتنه‌ی مال و فرزند برحذر می‌دارد و هشدار می‌دهد که مبادا دوستی آنان باعث بی‌توجهی به اوامر الهی شود؛ مبادا فرزندان ما سبب خشم خدا شوند: 

"إِنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ وَاللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ"

 قطعاً اموال‌تان و اولادتان، وسیله‌ی آزمایش شمایند، و (اگر در این میدان آزمایش، از عهده بر آئید، برای شما) اجر و پاداش بزرگی در پیشگاه خدا است. 

پس باید مراقبت باشیم و بدانیم که باقیات صالحات برای ما بهتر است. خداوند می‌داند که این مسأله ممکن است فکرمان را مشغول کند اما نباید اوامر و نواهی او را تحت الشعاع قرار دهد. به همین خاطر رسول گرامی اسلام در حدیثی به مؤمنان هشدار می‌دهد و می‌فرماید: "فتنة الرجل في أهله وماله وولده ونفسه وجاره يكفِّرها الصيام والصلاة والصدقة والأمر بالمعروف والنهي عن المنكر" مرد در خانواده و مال و فرزند و و نفس و همسایه دچار فتنه می‌شود و روزه و نماز و صدقه و امر به معروف و نهی از منکر آن را جبران می‌کند. 

پیش از آن که از تربیت فرزندان و وضعیت خودمان سخن بگوییم، لازم است از فضیلت و اهمیت و پاداش تربیت فرزندان و از سرانجام کوتاهی در این امر بگوییم.

فضیلت و پاداش تربیت فرزندان

تربیت خوب مانع آتش و راه ورود به بهشت است؛ خدای متعال می‌فرماید: 

"يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ" 

ای مؤمنان! خود و خانواده خویش را از آتش دوزخی بر کنار دارید که افروزینه‌ی آن انسان‌ها و سنگ‌ها است. 

رسول خدا در حدیثی فرموده است: "من كان له ثلاث بنات أو ثلاث أخوات أو بنتان أو أختان فأحسن صحبتهن وصبَرَ عليهن واتقى الله فيهن دخل الجنة"  هر کس سه دختر یا سه خواهر یا دو دختر یا دو خواهر داشته باشد و با آنان به نیکی رفتار کند، بر کارشان صبر کند و به خاطر آنان از خدا بترسد وارد بهشت می‌شود. 

رسول خدا همچنین می‌فرماید: "ما نحل والدٌ ولدًا من نحل أفضل من أدب حسن" هیچ پدری بهتر از ادب خوب به فرزندش هدیه‌ نداده است. برخی از پدران گمان می‌کنند که بهترین هدیه برای فرزندان مال و دارایی است تا در زندگی از آن بهرمند شوند؛ معمولا فرزندان‌شان را وارد بهترین مدارس می‌کنند و بهترین لباس‌ها را برایشان می‌خرند و تمام نیازهای آنان را برطرف می‌نمایند. اما رسول خدا بیان می‌کند که بهترین هدیه‌ای که به فرزند می‌دهیم ادب است؛ ادب در دنیا و آخرت به نفع آنان است و اگر نیازهای دیگر را هم رفع کند چه بهتر اما ادب از همه مهم‌تر است. 

پیامبر اکرم در جایی دیگر فرموده است: "لأن يؤدب الرجل ولده خيرٌ من أن يتصدق بصاع" اگر کسی فرزندش را تربیت کند بهتر از آن است که صاعی صدقه بدهد. این تربیت است که ادب فرزند را پاس می‌دارد؛ اخلاق نیک را در او تقویت می‌کند و در کار خیر یار و یاور اوست. تا زنده است ادب با اوست و جامعه از ادب او اصلاح می‌شود. یقینا این بهتر از صدقه‌ای است که برای اندکی سد رمق می‌کند. این بدان معنا نیست که صدقه ندهیم بلکه هشداری است بر اهمیت ادب و هر گاه مالی برای صدقه دادن وجود نداشته باشد ادب خوب بسیار بهتر است.

رسول خدا می‌فرماید: "تناكحوا تناسلوا تكاثروا فإني مباهٍ بكم الأمم يوم القيامة" ازدواج کنید و نسل را افزایش دهید؛ من در روز قیامت به شما افتخار می‌کنم. این حدیث نشان می‌دهد که باید باعث شادمانی پیامبر اسلام در قیامت باشیم تا در میان امت‌ها به ما افتخار کند. پس بکوشیم فرزندان‌مان را نیکو ادب کنیم تا سزاوار افتخار شویم و باعث خوشحالی رسول خدا در قیامت باشیم.

بهترین دنیار، دیناری است که انسان برای خانواده‌اش و برای مرکبش و برای یارانش خرج می‌کند. 

پس بهترین انسان کسی است که پول را برای خانواده‌اش خرج می‌کند تا آنان را حفظ کند و با ادب و اخلاق مسلح سازد. 

در جایی نیز فرموده است: "إن من الذنوب ما لا يكفِّره إلا السعي على الرزق" برخی از گناهان هستند که تنها کفاره‌ی آنها تلاش برای رزق و روزی است. این حدیث به خاطر تشویق به رفع نیازهای زن و خانواده است. 

فرزندان پس از مرگ ما، مایه‌ی سعادت و باعث بالا رفتن درجات ما هستند؛ رسول خدا در حدیثی می‌فرماید: "إذا مات ابن آدم انقطع عمله إلا من ثلاث: صدقة جارية، أو علم ينتفع به، أو ولد صالح يدعو له".

هر انسانی بمیرد عملش قطع می‌شود مگر سه مورد: صدقه‌ی جاریه، علم سودمند و فرزند صالحی که برایش دعا کند. 

ما باید ثواب فراوان تربیت فرزندان را احساس کنیم؛ رسول خدا در حدیثی می‌فرماید: "لأن يهديَ الله بك رجلاً واحدًا خيرٌ لكَ من حمر النعم"این که خداوند یک نفر را به وسیله‌ی تو هدایت کند برایت بهتر از شتران سرخ‌موی عرب است. پس اگر خداوند سه یا چهار یا پنج فرزند را به دست تو هدیت کند چگونه خواهد بود؟

در مفاد حدیث دیگری از رسول خدا آمده است: زن آبستن مانند روزه‌داری است که افطار نمی‌کند و شب‌زنده‌داری است که نمی‌خوابد. هر گاه وضع حمل کند کفاره‌ی یک سال برایش نوشته می‌شود. هر گاه به نوزاد شیر دهد با هر مکش یک حسنه می‌برد و یک مکش کمتر از یک قطره است. هر گاه یک شب را با رضایت بیدار بماند خداوند از بالای هفت آسمان ندا می‌دهد: 

"فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ" 

هیچ کس نمی‌داند، در برابر کارهائی که (مؤمنان) انجام می‌دهند، چه چیزهای شادی‌آفرین و مسرّت‌بخشی برای ایشان پنهان شده است. 

درک این اجر و پاداش در تحمل مادران برای تربیت فرزندان بسیار مؤثر است. آیا نعمت فرزندان را احساس می‌کنیم؟ این نعمت با سلامتی جسمی و اصلاح قلبی آنان کامل می‌شود پس آیا از منبع این نعمت تشکر کرده‌ایم؟

خطر بی‌توجهی

خدای متعال می‌فرماید: "وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ" آنان را نگاه دارید که باید بازپرسی شوند

"يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا"  

پیامبر اسلام می‌فرماید: "كفى بالمرء إثمًا أن يضيِّع من يعول" این گناه برای انسان کافی است که زیردستان خود را تباه کند. مراد از تباه کردن، تربیت نکردن آنان است زیرا در این حالت است که دین و عقل و قلب‌شان تباه می‌شود و تنها بدنی می‌ماند که تغذیه می‌کند. تباه کردن‌شان آن است که با رفیقان بدسگال دمساز شوند و در برابر تلوزیون و وسایل ارتباط جمعی رها شوند. وقتی پدر و مادر شدیدا مشغول هستند و با فرزندان خود نمی‌نشینند و ارتباط خانوادگی ضعیف است، فرزندان در این حالت مانند یتیم هستند و شاعر چه زیبا گفته است:

ليس اليتـيمُ مَنْ تركــهَ أبواهُ      في همِّ الحياةِ وخلفاهُ ذليلا

إنَّ اليتيمَ هُو الذِّي تَلقَى لهُ      أمًّــا تــخلَّتْ أو أبًـا مـشْـغُولا 

یتیم آن نیست که پدر و مادرش او را در زندگی تنها گذاشته‌اند و ذلیل و خوار کرده‌اند. 

بلکه یتیم کسی است که مادری دارد از او شانه خالی کرده است یا پدری دارد که مشغول است. 

فرزندان ما امانتی هستند که ما باید برای آنها حساب پس دهیم؛ رسول خدا می‌فرماید: "إن الله سائل كل راع عما استرعاه، حفظ أم ضيع، حتى الرجل يُسأل عن أهل بيته" خداوند از هر صاحب‌ اختیاری درباره‌ی زیردستانش سؤال می‌کند که آنان را حفظ کرده یا تباه کرده است؟ حتی فرد نسبت به خانواده‌اش نیز مورد سؤال قرار می‌گیرد. همچنین حدیث کلکم راع وکلکم مسؤول...

همچنین می‌فرماید: "أعينوا أولادكم على البرّ ومن شاء استخرج العقوق من ولده" در انجام کارهای نیک به فرزندان خود کمک کنید؛ هر کس بخواهد می‌تواند نافرمانی را از فرزندش دور کند. 

"وكما تدين تدان" آن گونه که رفتار کنی با تو رفتار می‌شود. 

اگر در حق فرزندان کوتاهی کنیم، هنگامی که بزرگ شوند در حق ما کوتاهی می‌کنند. 

مردی نزد عمر بن خطاب آمد و از نافرمانی فرزندش شکوه کرد؛ عمر از او پرسید: آیا مادرش را درست انتخاب کرده‌ای؟ گفت: خیر. آیا نام نیکی بر او نهاده‌ای؟ گفت: خیر. پرسید: آیا چیزی از قرآن به او آموخته‌ای؟ گفت: خیر. فرمود: تو پیشتر از او نافرمانی کرده‌ای!

آیا احساس کرده‌ایم چه میزان نسبت به امانت و مسؤولیت خود کوتاهی کرده‌ایم؟ این کار به تلاش ما برای تربیت فرزندان بستگی دارد. 

ما از فرزندان چه می‌خواهیم؟ 

می‌خواهیم فرد مسلمانی داشته باشیم که خانواده‌ی مسلمان و سپس جامعه‌ی مسلمان را تشکیل دهد. این فرد مسلمان مورد نظر باید: دارای عقیده‌ی سالم، عبادت صحیح، فکر باز و روشن، اخلاق زیبا، بدن قوی، قدرت کسب و نظم در کار داشته باشد. پرتلاش و بر وقتش حریص باشد و به دیگران سود برساند. این کار تنها با تربیت صحیح اسلامی ممکن است؛ به دست مربیانی که این معانی را خوب می‌فهمند و خود را به صفات مربی آراسته‌اند. نهایت تلاش خود را در تربیت فرزندان مبذول می‌دارند.  

بدون امتیاز