پویایی اسلام

نویسنده: 
محمد سنوسی
پویایی اسلام

از جمله ویژ‌گی‌ها و امتیازات زیاد اسلام، یکی ویژگی دینامیکی[١] است که اسلام دینی تحرک و فعالیت دوام‌دار در طول زندگی و در هر زمان و مکان می‌باشد، لذا اسلام دین ایستایی و گوشه گیری نیست.

هدف ما از دینامیکی اسلام این است که دین اسلام به حرکت و خیزش تشویق نموده و از ایستایی و سکون باز می‌دارد، به تجدید و نوآوری دعوت نموده و از  تقلید و پیروی کورکورانه ابا می ورزد و به آمیخته شدن همراه زندگی ترغیب نموده و از رهبانیت و گوشه نشینی نفرت دارد؛ چون اسلام برنامه زندگی بوده و تمام امور آن را مداوا می‌کند و زمان و مکان را در می‌نوردد و در یک مدت زمانی خاص و محیط ویژه محدود نمی‌ماند، همه انسان‌ها را مخاطب قرار می‌دهد؛ همه این عوامل، از اسلام دین دینامیکی می‌سازد که توانایی فراگیری همه‌ی این امور را داراست و همه دگرگونی‌های زمانی و مکانی را همراهی کرده و به تمام نیازمندی‌های انسانی پاسخ مناسب می‌دهد.

تحرک و دینامیکی اسلام را در سه محور مورد بررسی قرار می‌دهیم: قابلیت تعقل و اندیشه در اسلام، تشویق اسلام به اجتهاد، پیوند به امور مادی مثل: آبادانی زمین، خیر رسانی به دیگران و ترغیب به بی‌نیازی از دیگران.

اسلام و عقل‌گرایی: 

پرواضح است که اسلام به عقل اهتمام ورزیده و باورها، تشریعات و اصول عمومی اسلام هیچ تصادمی با عقل ندارد، در مقابل عقل، موانعی ایجاد ننموده و بلکه دریچه‌های فهم و تدبر را برای عقل باز می‌کند و به فعال بودن عقل تشویق نموده و تعقل و اندیشه و فکر را از فرایض اسلامی می‌داند.

آیات قرآنی درین زمینه فراوان است و دلالت‌های ریشه‌ای و عمیق دارد، الله متعال می‌فرماید: 

قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا تُغْنِي الْآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ [يونس/ 101] 

«بگو: در آسمان‌ها و زمين چه چيزهایي است؟! آيات و بيم دهنده‌گان به حال كساني سودمند نمي‌افتد كه نمي‌خواهند ايمان بياورند». 

{قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} [العنكبوت/ 20]  

«بگو: در زمين بگرديد و بنگريد كه خدا چگونه در آغاز موجودات را پديد آورده است و بعداً هم جهان ديگر را پديدار مي‌كند. چرا كه خدا بر هر چيزي توانا است». 

{وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} [النحل/ 12]  

«و خدا شب و روز و خورشيد و ماه را براي (مصالح و منافع) شما مسخّر كرد و ستاره‌گان به فرمان او مسخّر هستند. مسلّماً در اين كار دلایل روشن و نشانه‌هاي بزرگي (بر قدرت و عظمت خدا) است براي كساني كه تعقّل مي‌ورزند».

هم‌چنان می‌بینیم که هیچ باوری از باورهای اسلامی با عقل صحیح و فطرت سالم تصادم ندارد، اما باید به یک نکته توجه داشته باشیم که فرق است بین آن‌چه عقل محال می‌داند و آن‌چه عقل توانایی درک کنه و حقیقت آن را ندارد، لذا وجود پروردگار واحد و یکتا را عقل می‌پذیرد؛ اما حقیقت ذات الهی بالاتر از توان عقل بوده و از درک آن بیرون است؛ در حالی عقل که تعدد خدایان و یا تداخل طبیعت بشری و خدایی – چنان‌چه مسیحیت می‌گوید - را رد نموده و دیدگاه سالم و صحیح انسانی آن را باطل می‌پندارد.

علاوه بر آن، اسلام در تشریعات و قانون‌گذاری خود، حکمت‌ها و مقاصدی را مقرر نموده و این حکمت‌ها و مقاصد، موازین و ضوابطی را در فهم و تطبیق احکام و چگونگی برخورد با حوادث و قضایای جدید، تمثیل می‌نماید. درین زمینه دیدگاه علما متعدد شده و در اجتهادات خود اختلاف نموده و مدارس فقهی گسترش یافت، در حالی که همه از دریای شریعت سرچشمه گرفته اند.

اسلام و اجتهاد

اما تشویق اسلام به اجتهاد، مسأله مقرر و ثابتی است که طبیعت اسلام آن را از دو جهت تقاضا دارد؛ اول این که اسلام در بسیاری از مسایل به بیان قواعد عمومی و کلی و اصول ثابت غیر قابل تغییر، اکتفا نموده و میدان تعدد دیدگاه‌ها و اختلاف در اجتهادات را در مقابل حوادث جدیدی که دشوار است نصوص همه را احتوا نماید، فراخ نموده؛ چون نصوص شرعی محدود و متناهی بوده و حوادث و واقعات غیر محدود و لایتناهی می‌باشند.

مسأله‌ی دوم این که اسلام پیامی است که تا روز قیامت ادامه دارد و محدود به زمانی نمی‌باشد، واقع بینانه نیست که اسلام احکام مسایلی را بیان نماید که در واقعیت زندگی مردم وجود ندارد و در آینده دور به آن آشنا می‌شوند، مسایلی مثل: کپی‌برداری، بانک‌های اقتصادی، بانک‌های خون و... شریعت چگونه بر احکامی تصریح نماید که در دنیای مردم وجود ندارد و عقل هم نتواند آن را درک نماید؟!

اسلام تا برپایی قیامت استوار می‌ماند، باید با انعطاف پذیری آراسته باشد که بتواند این تطورات و دگرگونی‌ها را تحمل نماید؛ لذا به بیان قواعد عمومی و اصول ثابت و به خصوص احکام مربوط به معاملات نه عبادات، بسنده نموده است. همه این‌ها دلایلی قطعی اند بر دینامیکی اسلام و این که جمود و عدم انعطاف از تشریعات و رهنمایی‌های اسلام به دور است.

شاعر و فیلسوف اسلام، محمد اقبال لاهوری در کتاب ارزشمند خود «احیای فکر دینی در اسلام» دقیق گفته که اجتهاد مبدأ تحرک و سازندگی در اسلام است.

اسلام و تعامل همراه زندگی

اما دینامیکی اسلام در مورد امور مادی؛ اسلام خواستار آبادانی زمین و خیر رسانی به دیگران و تشویق برای بی‌نیازی از مخلوقات است، اسلام آمده که با زندگی تعامل و برخورد نماید، نه این که از زندگی و اجتماع فرار کرده و عزلت گزینی نماید، البته تعامل اصلاح‌گری، عمارت، آبادانی و ترقی و انکشاف.

الله متعال می‌فرماید: {هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ}[هود/ 61] 

«او است كه شما را از زمين آفريده است و آباداني آن را به شما واگذار نموده است. پس، از او طلب آمرزش (گناهان خويش) را بنمایيد و به سوي او برگرديد. بي‌گمان خداوند من (به بنده‌گانش) نزديك (است و استغفار و انگيزه استغفار شان را مي‌داند) و پذيرنده‌ی (دعاي كساني) است (كه او را مخلصانه به زاري مي خوانند و به ياريش مي‌طلبند)». 

{وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} [الأعراف/ 56] 

«در زمين بعد از اصلاح آن فساد و تباهي مكنيد و خدا را بيمناكانه و اميدوارانه به فرياد خوانيد؛ بي‌گمان رحمت يزدان به نيكوكاران نزديك است. (پس نيكوكار باشيد تا دعاي شما پذيرفته گردد و رحمت خدا شامل شما شود )».

برای اثبات این مسأله همین قدر کافی است که اسلام توانست از عرب‌های بدوی و زندگی ساده شان، اهل تمدن و آبادانی بسازد که آثار تمدن شان در شرق و غرب جهان مانده‌گار است، مسجد قرطبه اندلس بهترین شاهد صدق مدعای ماست، این آثار با عظمت را کسانی ماندگار کردند که از دنیا جز خیمه‌ای که در سایه‌اش بیارامند، چیزی نمی‌دانستند.

چه خوب است که بحث خویش را به این نکته به پایان برسانیم که عبادات اسلامی نیز تعبیری از این دینامیکی است از جمله در حج به اصطلاحاتی مثل طواف، سعی، وقوف به عرفه، بر می‌خوریم که همه تحرک و پویایی است.

اسلام این گونه ویژگی دینامیکی و تحرک و پویایی دارد و مسلمانان در طول دوران درخشندگی با تأسی از آموزه‌های تمدن‌ساز اسلام، تمدن شکوهمندی را ساختند و حالا هم می‌بایست، از منفی‌گرایی و جمود و ایستایی و عقب ماندگی بیزار بوده و به سوی حرکت و درخشش و پویایی گام بردارند.

 

پانوشت:

[١] -  دینامیک قسمتی از علم مکانیک است که در آن حرکت دستگاه‌های ذرات و اجسام تحت تأثیر نیروها بحث می‌شود. دینامیک اجتماعی عبارت از تحلیل پدیده‌های اجتماعی در پیوند آن‌ها با تطوّر و پیشرفت و ترقی می‌باشد.

بدون امتیاز