رابطه‌ی کُشتار و فساد در پرتو قرآن و سنّت نبوی

نویسنده: 
متین لطفی
رابطه‌ی کُشتار و فساد در پرتو قرآن و سنّت نبوی

«تکلیف» و «حق» اگر بر یک رابطه‌ی انسانی مترتب شوند، بسان دو روی سکّه یا دو کفه‌ی ترازو، قرینه‌ی همدیگر خواهند بود[١]؛ یعنی تکلیفِ «الف» نسبت به «ب» معادل حقِّ «ب» نسبت به «الف» است و بالعکس؛ در پیرو این گزاره، می‌توان گفت که انسان‌ها با آغاز خلقت‌شان در رابطه با هم‌نوعان‌شان واجدِ حقوقی می‌گردند که آفریدگار در بدو آفرینش، بصورت طبیعی آن حقوق را برای‌شان قائل شده و بعضاً بصورت تشریعی آن‌ها را به رسمیت شناخته است. به علاوه می‌توان گفت هرچیزی که برای چیزی به وجود آمده باشد، منشأ حق است و برخلاف تلقی برخی از دینداران، چنان نیست که در منطقِ الهی، انسان موجودی ذی‌حق نباشد و صرفاً مُکلّف باشد، بلکه این دو قرینه‌ی یکدیگرند؛ یعنی رعایتِ حقوق «ب» توسط شخص «الف»، یک تکلیف شرعی در راستای محترم شمردنِ تصمیم و اراده‌ی آفریدگار است. از جمله حقوقی که بشر با آغاز خلقت، مستحقِ برخورداری از آن‌ها می‌گردد می‌توان به «حق برابری ارزشی با هم‌نوعان»، «حق امنیّت جانی و مالی»، «حق آزادی»، «حق عدالت»، «حق تکریم و گرامی‌داشت» و...اشاره کرد که در این نوشتار، به بررسی ارتباطِ «کُشتار و خون‌ریزی»(بعنوان یکی از عواملِ جدّی نقضِ حقوق) با «فساد و تباهی» در پرتو کلام خدا و پیام‌آورش –صلّی‌الله علیه و سلّم–  پرداخته‌ شده است

طبق آیات شریفه‌ی قرآن کریم، خون‌ریزی (سفک دماء) مصداق بارز «فساد» است و فساد نیز با رسالتِ بشر بر روی زمین، مغایرت دارد. آنگاه که خداوند خطاب به فرشتگان فرمود قصد دارم جانشینی برای خود روی زمین بگمارم، فرشتگان پرسیدند:

«أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَ يَسْفِكُ الدِّمَاء»(بقره:3٠)

ترجمه: «آيا در آن(زمین) كسى را می‏‌گمارى كه در آن فساد انگيزد و خون‌ریزی کند؟»

یعنی خونریزی که تبلور آشکار فساد است، منافیِ رسالتِ بشر بر روی زمین است. قرآن کریم در جایی دیگر، «فساد و دنباله‌روانِ فساد» را منفورِ درگاه حضرت باری‌تعالی می‌خواند و می‌فرماید:

«و لا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدينَ»(قصص:٧٧)

ترجمه: «در زمین، فساد را تعقیب و جستجو مکن که خداوند، اهل‌فساد را دوست ندارد.»

همچنین در آیه‌ی ٦٠ سوره‌ی بقره که به نهی از ارتکابِ فساد اشاره دارد، آمده:

«لا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ»(بقره:٦٠)

ترجمه: «در روى زمين فساد و آشوب نكنيد.»

«تعثوا» از ماده‌ی «عثى» به معنى توليد فساد كردن است و ذكر كلمه‌ی «مفسدين» بعد از تعبیر «لا تعثوا» به عنوان تاكيد مى‌باشد؛ کُشتار و خونریزی و ایجاد ناامنی در جامعه را نیز می‌توان مصداقی از فساد انگاشت.

در آیه‌ای دیگر «قتل و کشتار»، تلویحاً به «فساد» پیوند خورده و خدای متعال در آن، دگرکُشی را در طراز نسل‌کُشی قرار داده و می‌فرماید:

«مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَميعاً»(مائده:١٤)

ترجمه: «هرکس انسانى را بدون ارتکاب قتل یا فساد در روى زمین بکشد، چنان است که گویى همه انسان‌ها را کشته است.»

در جای دیگری از قرآن کریم، خداوند سرای باقی و نیک‌بختیِ اخروی را برای کسانی در نظر گرفته است که از غرور و تکبّر و دریچه‌های فسادآلود(از جمله خونریزی) پرهیز می‌کنند:

«تِلْکَ الدَّارُ الآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِینَ لَا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الأرْضِ وَلَا فَسَادًا»(قصص:٨3) 

ترجمه: «آن سرای آخرت را تنها نصيب کسانی می‌نماييم که در زمين خواهانِ تکبّر و برتری و فساد و تباهی نيستند.»

یکی از ویژگی‌های اهل‌فساد، احساس نکردنِ ابتلای‌شان به فساد و انکار این ابتلا از یکسو و ادعایِ اصلاح‌گری از سوی دیگر است:

«وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لاَ تُفْسِدُواْ فِي الأَرْضِ قَالُواْ إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ  أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَكِن لاَّ يَشْعُرُونَ»(بقره: ١١ و ١٢)

ترجمه: «هنگامی كه بديشان گفته شود در زمین فساد و تباهی نكنيد، گويند: (ما فسادکننده نیستیم بلکه) بی‌تردید ما اصلاح‌گر هستیم؛ (اما شما) بدانيد كه آن‌ها فسادكار هستند ولی نمی‌فهمند و آن را احساس نمی‌کنند.»

با توجّه به این آیه می‌توان دریافت که «فساد» در برابر «اصلاح» قرار دارد. همچنانکه از آیه‌ی ٥٦ سوره‌ی اعراف نیز چنین استنباطی می‌توان داشت:

«وَلاَ تُفْسِدُواْ فِي الأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاَحِهَا»(اعراف:٥٦)

ترجمه: «در زمین بعد از اصلاح آن، فساد و تباهی نكنيد.

امام راغب اصفهانی می‌گوید «صُلح» در موارد زيادى مخصوص «از بين رفتنِ نفرت و كينه از ميان مردم» است. آنچنانکه گفته شده «اصطلحوا و تصالحوا» یعنی «صلح كردند و كينه‌ از ميان‌شان رفت.» فلذا صُلح، زمینه‌ساز امنیت است و در سایه‌ی امنیت است که رشد و توسعه و آبادانی صورت می‌پذیرد. رشد و توسعه و آبادانی جامعه و کشور، به تصریح قرآن کریم، یکی از غایت‌های خلقتِ بشر است؛ آندم که خداوند به حضرت صالح فرمود خطاب به قومش بگوید که خدا را عبادت کنند و به استغفار بپردازند و آباد کردن زمین را به عنوان یک تکلیفِ همسو با فلسفه‌ی خلقت، در دستور کار خود قرار دهند:

«يَا قَوْمِ اعْبُدُواْ اللّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنشَأَكُم مِّنَ الأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا»(هود:٦١)

ترجمه: «خدا را بپرستيد که معبودی جز او برای شما وجود ندارد؛ اوست که شما را از زمين آفريده و آبادانی آن را به شما واگذار نموده است.»

واژه‌ی «استعمار» و «اعمار» در لغت عرب به معنای تفويض آباد کردنِ زمين به دیگری است و به گفته‌ی امام راغب اصفهانی، نقطه مقابل آن، تخریب و ویران کردن است. یعنی خداوند زمین را با منابعش در اختیار آدمیان نهاد تا آن‌ها با تکیه بر استعدادها و ظرفیت‌های‌شان و در پرتو صُلح و همگرایی و آشتی و تعاون، به آبادانی زمین بپردازند و با هم میثاقِ حرکت در مسیری ببندند که منشأ خیر و برکت و سازندگی برای جامعه‌شان باشد و از رویه‌ها و ابزارها و فرایندهای فسادآلود برحذر بوده واز تخریب و ویرانی و تباهی جامعه و کشورشان اجتناب بورزند.

در آیه‌ی ٨3 سوره‌ی بقره نیز حکم خداوند مبنی بر ضرورتِ نیکوکاری و مهرورزی به مردم مورد اشاره قرار گرفته و در آیه‌ی بعدی، میثاق پرهیز بندگانش از خونریزی را تداعی می‌کند:

«وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لاَ تَسْفِكُونَ دِمَاءكُمْ...»(بقره:٨٤)

«و هنگامی را كه از شما پيمان گرفتيم كه خون يكديگر را نريزيد...»

ابوهریره(رض) روایت کرده که پیامبر(ص) در جمع یارانش پُرسید: «أَتَدْرُون من الْمُفْلِسُ؟» یعنی آیا می‌دانید مُفلس چه کسی است؟ گفتند: مُفلس نزد ما کسی است که پول نقد و مال دنيا ندارد. سپس پیامبر(ص) فرمود:

«إِنَّ الْمُفْلِسَ مِنْ أُمَّتِي مَنْ يَأْتِي يَوْمَ الْقيامةِ بِصَلاةٍ وَصِيَامٍ وزَكَاةٍ، ويأْتِي وقَدْ شَتَمَ هذا، وقذَف هذَا وَأَكَلَ مالَ هَذَا، وسفَكَ دَم هذَا، وَضَرَبَ هذا، فيُعْطَى هذَا مِنْ حسَنَاتِهِ، وهَذا مِن حسَنَاتِهِ، فَإِنْ فَنِيَتْ حسناته قَبْلَ أَنْ يقْضِيَ مَا عَلَيْهِ، أُخِذَ مِنْ خَطَايَاهُمْ فَطُرحَتْ علَيْه، ثُمَّ طُرِح في النَّارِ»(رواه مسلم)

ترجمه: «مُفلس در امّت من، کسی است که در روز قيامت، نماز و روزه و زکات با خود می‌آورد ولی در کارنامه‌اش اين‌ها را هم دارد که به يکی دشنام داده، و به یکی تهمت زده، و مال یکی را خورده، و خون کسی را ريخته، و یا کسی را کتک زده، پس نیکی‌هایش بجای بدی‌هایی که در حق ديگران کرده، به آن‌ها داده می‌شود و اگر پيش از تسويه شدنِ حقوق ديگران، نیکی‌های او تمام شد، از خطای مظلومانش به خطاهای او اضافه می‌گردد و سپس در آتش افکنده می‌شود.»

پیامبر گرامی(ص) در حدیث دیگری، پیروانش را به دوری از شُح(بُخل همراه با حرص) توصیه می‌کند و نیز «خونریزی» را حرام اعلام نموده و دوری از زمینه‌هایش(نظیر شُح) را مورد تاکید قرار داده و می‌فرماید:

«واتَّقُوا الشُّحَّ، فَإِنَّ الشُّحَّ أَهْلَكَ منْ كانَ قَبْلَكُمْ، حَمَلَهُم على أَن سَفَكُوا دِمَاءَهم واستحَلُّوا مَحَارِمَهُم»(رواه مسلم)

ترجمه: «از بُخل و حرص شدید دوری کنيد؛ زيرا بخل، امت‌های پيش از شما را هلاک کرد و آن‌ها را واداشت که خون همديگر را بريزند و (این حرام خداوند و سایر)حرام‌ها را حلال کنند.»

پیامبر عظیم‌الشأن اسلام(ص) همچنین در تعریف و توصیف فردِ مؤمن می‌فرماید

«الْمُؤْمِنُ مَنْ أَمِنَهُ النَّاسُ عَلَى دِمَائِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ»(رواه ترمذی)

ترجمه: «مؤمن كسى است كه از سوی او، مردم بر جان و مال خود در امان باشند.»

ایشان در فرمایش دیگری، شرط ورود به بهشت را ایمان آوردن، و شرطِ ایمان آوردن را مِهرورزی و بذلِ محبت دانسته‌اند و سپس برای ایجاد یا تقویتِ محبت نسبت به همدیگر، این راهکار را پیشنهاد می‌دهند که سلام و روحیه‌ی آشتی‌طلبی، ترویج و تقویت گردد: 

«وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لا تَدْخُلُوا الجَنَّةَ حَتَّى تُؤْمِنُوا، ولا تُؤْمِنُوا حَتَّى تَحَابُّوا، أَوَ لا أَدُلُّكُمْ عَلَى شَيءٍ إِذَا فَعَلْتُمُوه تَحَابَبْتُمْ؟ أَفْشُوا السَّلامَ بينَكم»(رواه مسلم)

ترجمه: «سوگند به کسی که جان من در دست اوست، وارد بهشت نمی‌شويد تا اين که ایمان داشته باشيد و ایمان نخواهيد داشت تا آنکه همديگر را دوست داشته باشيد؛ آيا شما را راهنمایی کنم به چيزی که اگر انجامش دهيد، همديگر را دوست خواهيد داشت؟ سلام و صُلح و آشتی را در ميان خود افشا کنید و ترویج دهید.»

لذا داشتن روحیه‌ی صلح‌جویانه، هم به مثابه‌ی یک ارزش و هم به مثابه‌ی یک روش، مورد پسند متون دینی بوده و ثمرات و برکات فراوانی برای یک جامعه به ارمغان خواهد آورد. این روحیه را باید با رفتار نیکو، ترجمه‌ی عملی نمود؛ آنچنان که قرآن کریم فرمود:

«وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ»(قصص:٧٧)

ترجمه: «همانگونه که خداوند به تو بخشش و نيکی نموده، تو نيز (با ديگران) نيکی کن و (در ميان ساکنین) روی زمين، فساد و تباهی راه مينداز؛ زيرا خداوند فسادانگيزان را دوست نمی‌دارد.»

پیامبر(ص) در بیانی دیگر، ترور و کُشتار غافلگیرانه را با ایمان، غیرقابل جمع دانسته و می‌فرماید:

«الْإِيمَانُ قَيَّدَ الْفَتْكَ لَا يَفْتِكُ مُؤْمِنٌ»(روه ابوداوود)

ترجمه: «ایمان، مانع از حمله‌ی خیانت‌آمیز و غافلگیرانه است و مؤمن، ترور نمی‌کند!»

در لسان‌العرب «الفتک» یعنی هر شخصی که فردی را بی‌خبر و از روی غفلت بکشد و نیز به معنای شخصی است که از غفلت فرد دیگری استفاده می‌کند و او را می‌کُشد یا مجروح می‌سازد. در لغتنامه‌ی دهخدا نیز این واژه به معنای، به ناگاه گرفتن، ناگاه کسی را کشتن و یا کشتنِ غافلگیرانه‌ی مقتول است. در فرهنگ نوین نیز «فتک» به حمله برد، یورش برد، به ناحق کُشت و خون ناحق ریخت ترجمه شده است. نهایتاً فتک، یعنی انسان در مکانی پنهان شود، سپس از مخفی‌گاه خارج گردد و به کسی حمله آورد و او را بی‌محابا و بدون ترس به قتل برساند. بنابراین در زبان و ادبیات فعلی عرب، ترور، ترجمه‌ی واژه‌ی فتک است که هرگز با ایمان جمع نمی‌شود.

به این ترتیب، کسانی که با نام خدا و اسلام و قرآن و سنّت و پیامبر(ص)، اقدام به قتل و ترور و ایجاد ناامنیِ اجتماعی در جامعه می‌کنند هیچ‌وقت در مسیر صلاح وفلاحِ یک جامعه که مطلوبِ دین است قدم بر نمی‌دارند و بالعکس در جهت ایجاد فتنه و بدنام کردن دین و ترویج اسلام‌هراسی و تشدید دین‌گریزی حرکت می‌کنند و خرابکاری‌های‌شان برخلاف آنچه می‌اندیشند، تبعاتِ سنگین و گرانی را در دنیا و آخرت، برای‌شان رقم خواهد زد.

 

 

[١] - البته برخی از متفکران، وجود ملازمه و تقابل میان حق و تکلیف را در همه‌ی موارد قبول ندارند و معتقدند چنین نیست که هرجا حقی باشد، حتماً لازم است تکلیفی نیز در برابر آن وجود داشته باشد. برای نمونه، جان آستین از تکالیفی نام می‌برد که در مقابل آن‌ها حقی وجود ندارد؛ مانند تکلیف انسان در برابر خدا، تکلیف انسان در برابر حیوانات.

بدون امتیاز