اعراب و بناء در دین و زندگی

نویسنده: 
احمد عباسی
اعراب و بناء در دین و زندگی

چنانچه برای ارباب فن‌ معلوم و مشخّص‌ است، یکی از مباحث صرف و نحوی بحثی است تحت عنوان «الإعراب و البناء» که در آن اقسام کلمه از لحاظ معرب‌ و مبنی بودن بررسی می‌گردد؛ یعنی روشن می‌شود که کدام یک از اقسام سه گانه کلمه (اسم و فعل و حرف) با تغییر عوامل تغییر یافته و اعراب گوناگون می‌گیرند و کدام یک نیز بر یک حالت ثابت ماندگار و تحت هیچ شرایطی حرکت حرف اخیرشان تغییر نمی یابد.

اگر این موضوع را به امور روزمرّه‌ زندگی تسری‌، دهیم قضیه از این قرار می‌شود که:

خداوند علیم حکیم برای اینکه انسان از عهده انجام مسؤرلیت‌ بندگی و خلافت الهی بر روی کره خاکی برآید، وی را طوری آفریده که دارای مجموعه‌ای خصلتها و استعدادهای نیک و بد بالقوه است، که امکان به فعلیت‌ درآمدنشان برایش میسّر‌ است.

برای تحقّق‌ این امر (به فعلیت رسیدن استعدادات بالقوه انسان) یک سری امکانات و شرایط لازم است که خداوند خالق مقتدر آنها را در دسترس آدمیان قرار داده است تا با استفاده درست و بجا از آنها در مسیر تزکیه و رشد و نمو مطلوب و نسبی گام برداشته و عملاً‌ خدای واحد را حمد و تسبیح گویند و ضمن تزکیه نفس و تعمیر ارض و یا آباد ساختن درون و بیرون قبای افتخار‌آفرین و زیبای جانشینی خداوند متعال را بر تن کنند.

اما اگر در جهت مخالف حرکت کنند خود را از مقام رفیع خلافت الهی پایین آورده‌اند که بدون تردید سقوط از پرتگاه عبودیت باعث تنزّل‌ یافتن به درجه حیوانیت محض و از دست دادن صفات انسانی می‌گردد که پرتوی از صفات کمال خداوند متعال به شمار می‌روند.

یکی از این صفات و ویژگی‌های بسیار مهم «شکر» است: یعنی استفاده درست و مورد پسند خداوند منعِّم‌ از امکانات درونی و بیرونی و بکارگیریشان جهت عروج و بالندگی و دست‌یافتن به کمال نسبی؛ شکرگذاری حقیقی یعنی: از اعماق و ژرفای درون احساس عظمت و بخشندگی و اعتراف به منعم بودن خداوند، سپس بر زبان جاری ساختن این باور و امتنان قلبی و از همه مهمتر، بهره‌وری درست و مشروع از استعدادات و امکانات.

عابدانه زیستن و عبور از گردنه صعب‌العبور شهوات و شبهات موجب تلاش و تغییر مستمر و بدون وقفه است؛ یعنی امکان توقف و بازایستادن در مرحله‌ای از مراحل حیات و یا دست‌یابی به کمال مطلق وجود ندارد، چون به قول سعدی شیرازی –قرین رحمت الهی باد:

زایل شود هر آنچه به کلی کمال یافت

عمرم زوال یافت و کمالی نیافته

(دیوان اشعار، غزلیات، غزل ٤٩٢)

تنها خداوند سبحان کمال مطلق است که هیچگاه دچار تغییر و دگرگونی نشده و نخواهد شد؛ دست‌یابی‌ بدان نیز تنها برای این ذات اقدس، حسن و کمال است ولی برای ماسوی‌الله ثبات و عدم تغییر و به قول نحویین مبنی بودن، عین نقص و عیب قلمداد می‌شود و اگر هم کسی چنین تصور نماید در منجلاب اضمحلال شخصیت انسانی، بی‌هویتی و حذف شدن از بطن و متن حیات و جامعه و تبدیل شدن به موجودی بی‌خاصیت و زائد بودن، دست و پا خواهد زد. حال آنکه هیچ چیز و هیچ کس در این پهنه گیتی زائد نیست و هر یک نقش ویژه خود را دارد و باید تا موعد مقرّر‌ به حرکت خویش ادامه دهد؛ به تعبیر نحویین باید نقش اعرابی خود را ایفا نماید؛ زیرا بدون تردید خداوند علیم حیکم و دارای همه کمالات و بری از همه نواقص، برای هر چیز و هر کسی نقش و جایگاهی در نظر گرفته است وگرنه معاذالله خداوند کاری عبث و بیهوده انجام داده که این همه انسان را آفریده و به خلق و آفرینش تعداد معدودی اکتفا نفرموده است.

تعامل و سر و کار داشتن با انسان‌هایی که نقش و منزلت خود را به خوبی دریافته و مدام در پی تحقّق‌بخشیدن بدان هستند، بسیار آسان و روح‌افزا و موجبات رشد و بالندگی بیش از پیش را برای آدمی فراهم می‌سازد. ولی اختلاط و نزدیکی با کسانی که مبنی و نقش‌ناپذیراند و شرایط و عوامل گوناگون نمی‌توانند حرکتی را در ایشان به وجود آورند، بسیار سخت و طاقت‌فرسا و چه‌بسا باعث رکود و عقب افتادن از کاروان هستی نیز می‌گردد که ملحق شدن مجدد به این قافله عظیم نیز شاید ناممکن و یا حداقل، زمان‌بر و هزینه‌های زیادی به دنبال خواهد داشت.

حرکت و پیشرفت مدام باعث سرزندگی و پویایی می‌شود؛ سکون و رکود نیز سبب از بین رفتن و مرگ حتمی و تغییر ماهیت از حالت برتر موج و آب جوشان و حیات‌بخش، به حالت فروتر گل و لای ساحل می‌گردد. علاّمه‌ اقبال لاهوری –مشمول الطاف الهیه باد– چقدر زیبا سروده است:

ساحل افتاده گفت گر چه بسی زیستم

هیچ نه معلوم شد آه که من چیستم

موج ز خود رفته‌ای تیز خرامید و گفت

هستم اگر می‌روم گر نروم نیستم

(پیام مشرق، زندگی و عمل)

کسی که در مسیر زندگی قرار گرفته، بسان مسافری است که برای مدتی دچار غفلت و خوابیدن گشته و از قافله و مسیر حرکت عقب افتاده است، ولی پس از مدتی بیدار شده و نگاهی به پیرامون خود می‌کند و می‌بیند هم‌قطارانش وی را تنها گذاشته‌اند و دیگر هم باز نمی‌گردند؛ لذا از یک طرف غم و اندوهی جانکاه و از دیگر سو ترس و وحشتی مرگبار سراسر وجودش را فرا می‌گیرد؛ این امر باعث می‌شود لباس خواب و غفلت را از تن بیرون آورده و آبی پاک و زلال به سر و صورت خواب آلودش بزند و برای جبران مافات و استفاده بهینه از فرصت باقیمانده تصمیم و برنامه‌ریزی دقیقی اتّخاذ‌ نموده و با حرکتی آرام و دائم و تدریجی به مسیرش ادامه دهد.

این است که امام ابن القیم الجوزیه –تغمده الله بغفرانه– به روشی بسیار دقیق و قرآنی مراحل و مدارج بندگی را زنجیروار بررسی کرده و بیان می‌فرماید که: «هر کس بخواهد قله عبودیت را –البته در حد توان و محدوده ممکن– فتح نماید، باید یکایک این درجات را طی نموده و به قافله عظیم و افتخارآفرین تسبیح‌گویان هستی بپیوندد؛ وگرنه به تعبیر شاعر و قرآن‌شناس روشن‌دل جلال‌الدین بلخی –رحمة الله– در زمره نامحرمان قرار گرفته و به حاشیه می‌رود:

ماه با احمد اشارت‌بین شود

نار ابراهیم را نسرین شود

خاک قارون را چو ماری در کشد

استن حنانه آید در رشد

سنگ بر احمد سلامی می‌کند

کوه یحیی را پیامی می‌کند

ما سمیعیم و بصیریم و خوشیم

با شما نامحرمان ما خامشیم

چون شما سوی جمادی می‌روید

محرم جان جمادان چون شوید

از جمادی عالم جانها روید

غلغل اجزای عالم بشنوید

فاش تسبیح جمادات آیدت

وسوسه ی تاویلها نربایدت.

(مثنوی معنوی، دفتر سوم، بخش ٣٧)

این است تسبیح واقعی و عملی که همه موجودات را در بر می‌گیرد، نه چنانچه تصور می‌شود تنها شامل مکلّفین‌ می‌گردد و آن هم تنها تسبیح زبانی و خشک و بی‌تأثیر‌ که نه تنها هیچ تغییر و تحوّل‌ بنیادینی در زندگی به وجود نمی‌آورد بلکه ارزش‌ها و تعالیم قرآنی از جمله «خداشناسی از طریق اسماء‌الحسنی» را نیز زیر سؤال‌ می‌برد؛ حال آن‌که‌ این امر بسیار مهم و سرنوشت‌ساز بوده و به‌مثابه روح برای کالبد بی‌جان قلمداد می‌گردد.

تسبیح یعنی: حرکت و خیزش عملی از نقص و درجه منحط حیوانی صرف و صعود به قله کمالات و خلیفة‌اللهی؛ یعنی: فرار شبانه‌روزی از عبودیت برای غیر خدا و رهایی زیر یوغ ستم ستمکاران و ادیان و مکاتب بشری و رسیدن به مقام منیع و حیات‌بخش بندگی برای خدای رحمان و رحیم و رسیدن به ساحل امن دین الهی؛ یعنی: هر روز بهتر از دیروز زیستن و راضی نشدن به زهد و حدّاقلّی‌ها در بعد معنویّات؛ چنانچه یاران و شاگردان گرامی حضرت رحمة‌للعالمین –صلّی‌الله علیه و سلّم– در مدت کمی مسافت‌های زیادی را طی نموده و مسبحانه زیستند و مدام در دریای موّاج‌ و طوفانی حیات دنیایی شنا کردند و سوار کشتی سلامت‌بخش زندگی این‌جا‌ (حیات دنیا) و آن‌جا‌ (سرای آخرت) شدند.

سعد بن معاذ -رضی‌الله عنه- وقتی به قافله عظیم و ستودنی پیروان رسول خدا –صلّی‌الله علیه و سلّم–پیوست، سی سال سن داشت و در عمر سی و هفت سالگی دار فانی را وداع گفت؛ یعنی تنها هفت سال در رکاب پیامبر محبوب و ارجمند قرار گرفت ولی وقتی مرگ به سراغش آمد و برادران ایمانی جنازه‌اش را حمل کردند به پیامبر خدا –صلّی‌الله علیه و سلّم– عرض کردند: «تاکنون چنین جنازه سبکی را بر دوش ننهاده‌اییم؛ ایشان فرمودند: علتش این است که تنها شما وی را حمل نمی‌کردید بلکه شمار زیادی فرشته نیز از آسمان فرود آمده و در تشییع جنازه و حمل پیکرش شریک و همراه شما بودند؛ در ادامه فرمود: امشب جبرئیل امین -علیه‌السّلام- پیش من آمد و گفت: ‌ای محمد! چه کسی از زمینیان فوت کرده که اهل آسمان خوشحال و چشم به‌راه اند؟!» و بالاخره در بیان جایگاه و منزلت کم نظیرش با جملاتی کوتاه و عظمت برانگیز و جاودانه فرمود: «اهتزّ عرش الرحمن لموت سعد بن معاذ» یعنی: «تخت فرمانروایی خداوند قادر متعال برای مرگ و از دنیا رفتن سعد از فرط خوشحالی به لرزه درآمد! (به روایت بخاری و مسلم و دیگران)

این است تسبیح عملی و محلّی‌ از اعراب داشتن و برون‌رفت از حالت بناء و پس‌رفت و درجا زدن! خیل کثیری از مسلمانان سال‌هاست و بلکه «اباً عن جدّ» در زمره مؤمنان قرار گرفته‌اییم ولی متأسّفانه‌ نه تنها‌ پیشرفتی حاصل نشده که در همان مراحل اولیه باقی‌مانده‌ایم؛ به قول شاعر:

هفت شهر عشق را عطار گشت    ما هنوز اندر خم یک کوچه‌ایم!(١)

سایر اصحاب و پیروان راستین پیامبر عظیم‌الشأن‌ نیز این چنین بوده‌اند؛ برای مثال: امیرالمؤمنین عمر بن خطاب -رضی‌الله عنه- می‌فرمود: «نمی‌دانم چه وقتی استراحت نمایم، شبها مشغول مناجات و استمداد از خدای متعال جهت پرورش و تغذیه نفس و روزها نیز سرگرم امور مملکت و مردم هستم» و لذا در مدّت‌زمان بسیار کمی چنان پیشرفت و اقتداری بر دستانشان ظاهر گشت که امثال ما در طول چندین قرن نیز نمی‌توانیم بدان دست یابیم؛ زیرا این بزرگمردان تاریخ زرّین‌ اسلام عزیز شب و روز را نمی‌شناختند و عمر و ایّام‌ گران‌بهایشان‌ را صرف کارهای بیهوده نمی‌کردند.

اسامة بن زید وقتی از سوی پیامبر بزرگوار –صلّی‌الله علیه و سلّم– به عنوان فرمانده لشکری علیه رومیان انتخاب شد، نوجوانی بیش نبود و تنها شانزده سال سن داشت؛ حال آنکه با کمال تأسّف‌ ‌در میان ما نوجوانان فاقد اهلیت‌ و شایستگی قلمداد شده و هرگز چنین مسؤولیت‌هایی به ایشان واگذار نمی‌شود.

زید بن ثابت در سن ده سالگی به صفوف مؤمنین پیوست، دو سال بعد قرآن را فراگرفت، دو سال بعد زبان عبری را یاد گرفت، در سن شانزده سالگی به عنوان مترجم زبان عبری در خدمت پیامبر خدا –صلّی‌الله علیه و سلّم– انتخاب شد، در هفده سالگی افتخار نویسندگی وحی حیات‌بخش را پیدا کرد، در عمر نوزده سالگی مسؤول تقسیم میراث شد و بالاخره در بیست و یک سالگی مسؤولیت خطیر و طاقت‌فرسای جمع آوری قرآن کریم را بر عهده گرفت که به تعبیر خود ایشان حمل و جابجایی کوه احد از نظر وی آسان‌تر از بردوش نهادن این بار سنگین بود.

چنانچه دیدیم این ابر مرد وقت‌شناس، مسؤولیت‌ها و موفّقیّت‌های بزرگ و ارزشمندی را در مدّت‌زمان بسیار کمی پشت سر گذاشت و الی‌الأبد نام پرافتخار خویش را در زمره نوادر زمان به ثبت رساند و باقیات صالحاتی از خود به یادگار گذاشت که تا مسلمانی در این کره خاکی بماند از حاصل و ثمره مخلصانه و مجاهدانه ایشان بهره‌مند‌ خواهد شد.

پیروان صادق نسل اول نیز چنین زیستند و عمل کردند و همان راهی را پیمودند که آنان قافله‌سالارش بودند؛ برای مثال عمر مختار در سن شصت سالی به مدت ده سال علیه استعمار ایتالیا قیام کرد و جان‌فشانی‌های سرسام‌آوری از خود نشان داد، بالاخره در این مسیر نیز جان به جان‌آفرین تسلیم کرد و راضی نشد همچون غالب پیرمردان هم سن و سالش در بستر کهولت و بیماری چشم از جهان فانی فروبندد.

لازم است در پایان متذکّر‌ این نکته نیز شد که تنها افتخار به گذشتگان و با آب و تاب از ایشان یاد کردن نه تنها کفایت نمی‌کند که مسؤولیت‌مان را نیز سنگین‌تر خواهد نمود؛ بلکه باید در حد توان پا به پای آنان حرکت نموده و همچون ایشان برگ‌های زرّینی‌ در تاریخ و عمر خویش به ثبت برسانیم. البته افتخار به گذشته و اصل و نسب از لحاظ روانی بسیار تأثیر‌گذار و گاهی لازم هم می‌باشد، چنانچه فرزدق خطاب به جریر، شاعر معاصر خود می‌گوید:

أولئک آبائی فجئنی بمثلهم   إذا جمعتنا یا جریر المجامع (٢)

ولی مهم این است به این مقدار بسنده نکنیم و همنوا با این شاعر ندا در دهیم که:

إنّ الفتی من یقول ها أنا ذا         لیس الفتی من یقول کان أبی (٣)

از خداوند منّان‌ ذوالجلال عاجزانه درخواست می‌کنیم همه ما را در پیمودن صراط مستقیم و دنباله‌روی ازب ینش و منش بزرگان این امت پیروز و موفق فرموده و بتوانیم همچون ایشان در زندگی موقّت‌ و زودگذر دنیایی محلی از اعراب داشته و به حدّاقلّی‌ها اکتفا نکنیم؛ آمین یا رب العالیمن و یا أکرم الأکرمین!

                      احمد عبّاسی -  بانه

                             ٩٥/١٢/١٧


مراجع:
١- عطار نیشابوری یکی از عارفان نامور و پرآوازه ایرانی است که هیچ‌گاه‌ برای کسب مقام و حطام زائل دنیویی هیچ فرمانروایی را نستود و برایش شعر نسرود، عارفانه زیست و عارفانه از دنیا رفت – قرین رحمات و برکات الهی باد.
٢- آنان پدران و نیاکان من هستند تو نیز در محافل و گردهمایی‌ها همچون ایشان بیاور.
٣- فتوّت‌ و جوانمردی عرض اندام و ابراز وجود است نه افتخار و بالیدن به اسلاف و گذشتگان (یعنی نباید چنانچه مشهور است گفته شود: «من آنم که رستم شیر مرد است» و یا شاعر و عارف کرد زبان محوی –علیه الرحمة– می‌فرماید: «که تۆ کۆسه‌یت به تۆچی مامه‌ ڕیشی باب و باپیرت» یعنی: کوسه نباید به ریش اجداد و نیاکانش ببالد.)

بدون امتیاز